Жақында облыстық медицина орталығында ем алдым. Әдетте түскен соң бір-екі күн жан-жағыңа қарай алмайсың. Баса ем аласың, тынығасың, келе-келе қалыпқа түсесің. Сосын уақыт мол. Газет, кітапқа ұмтыласың. Тумбочканың үстіңгі қабатына қол созып едім, шағын, қалтаға сыйып кетердей кітапша ілінді. Атауы – Абай қарасөздері. Бір мерейтойда таратып еді. Көпшілігінде кәмпит, шай, түрлі майда заттар береді. Ендеше, бұл өте дұрыс болған сияқты.
Кітапты аштым. Бұрынырақта сыдыртып оқитын едік. Бұл жолы өйткен жоқпын. Жүрісім шетелдің мәшинесіндей емес, баяғы, бала кезімдегі өгіз арба аяңындай. Бұрын да оқығанмын. Бұл жолы ондай емес. Міне ғажап! Сонымен…
Үшінші сөзден бастайын. Ұлт данасы сұрақты тікесінен қойыпты: «Қазақтың бірінің-біріне қаскүнем болмағының, бірінің тілеуін бірі тілеспейтұғынының, рас сөзі аз болатұғынының, өздерінің жалқау болатұғынының, себебі не?» деп. Одан әрі осының жауабы ретіндей данышпан сөзін былай жалғапты: «Һәмма ғаламға белгілі данышпандар әлдеқашан байқаған: әрбір жалқау кісі қорқақ, қайратсыз тартады; әрбір қайратсыз қорқақ, мақтаншақ келеді; әрбір мақтаншақ қорқақ, ақылсыз, надан келеді; әрбір ақылсыз надан арсыз келеді; әрбір арсыз жалқаудан сұрамсақ, өзі тойымсыз, өнерсіз, ешкімге достығы жоқ жандар шығады».
Төртінші сөзінде ұлы Абай: «Және әрбір жаман кісінің қылығына күлсең, оған рақаттанып күлме, ыза болғаныңнан күл, ызалы күлкі – өзі де қайғы. Ондай күлкіге үнемі өзің де салынбассың, әрбір жақсы адамның жақсылық тапқанына рақаттанып күлсең, оның жақсылықты жақсылығынан тапқандығын ғибрат көріп күл». «Адам баласы жылап туады, кейіп өледі. Екі ортада бұ дүниенің рахатының қайда екенін білмей, бірін-бірі аңдып, біріне бірі мақтанып, есіл өмірді ескерусіз, босқа, жарамсыз қылықпен, қор етіп өткізеді де, таусылған күнде бір күндік өмірді бар малына сатып алуға таба алмайды» депті. Ұлы ойшылдың осы сөздері бүгінгі адами қатынастарға қатысы жоқ деп айта алмасымыз анық.
Алтыншы сөзінде данышпан: «Өзің тірі болсаң да, көкірегің өлі болса, ақыл табуға сөз ұға алмайсың. Адал еңбекпен ерінбей жүріп мал табуға жігер қыла алмайсың. Кеселді жалқау, қылжақбас, Әзір тамақ, әзір ас, Сыртың – пысық, ішің – нас, Артын ойлап ұялмас, – болып жүріп, тірімін деме, онан да Алла жіберген ақ бұйрықты өлімнің өзі артық» депті.
Оныншы сөзінде былай депті: «Құдай тағала саған еңбек қылып мал табарлық қуат берді. Ол қуатты адал кәсіп қыларлық орынға жұмсамайсың. Жұмсамайсың. Ол қуатты орнын тауып сарп қыларды білерлік ғылым берді, оны оқымайсың. Ғылымсыз ақирет те жоқ, дүние де жоқ. Ғылымсыз оқыған намаз, тұтқан ораза, қылған хаж, ешбір ғибадат орнына бармайды». Осы жерде данышпанның ғылымсыз дегені, шамасы, жылы жүрексіз, адал пейілсіз, ақ көңілсіз дегені шығар.
Он төртінші сөзді оқылық: «Біздің қазақтың жүректі кісі дегені – батыр кісі дегені. Рақымдылық, мейірбандылық, әртүрлі істе адам баласын өз бауырым деп, өзіне ойлағандай оларға да болса игі еді демек, бұлар – жүрек ісі. Тіл жүректің айтқанына көнсе, жалған шықпайды. Амалдың тілін алса, жүрек ұмыт қалады. Қазақтың «жүректісі» мақтауға сыймайды. Айтқанға көнгіш, уағдада тұрғыш, бойын жаманшылықтан тез жиып алғыш, көштің соңынан итше ере бермей, адасқан көптен атының басын бұрып алуға жараған, әділетті ақыл мойындаған нәрсеге, қиын да болса, мойындау, әділетті ақыл мойындамаған нәрсеге, оңай да болса, мойындамау – ерлік, батырлық осы болмаса, қазақтың айтқан батыры – әншейін жүректі емес, қасқыр жүректі деген сөз».
Он бесінші сөзінде дана былай депті: «Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күнінде бір мәртебе, болмаса жұмасында бір, ең болмаса айында бір, өзіңнен өзің есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өмірді қалай өткіздің екен, не білімге, не ақиретке, не дүниеге жарамды, күнінде өзің өкінбестей қылықпен өткізіпсің? Жоқ, болмаса, не қылып өткізгеніңді өзің де білмей қалыппысың? Отыз жетінші сөзінде «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың; адамдықтың қарызы үшін еңбек қылсаң, Алланың сүйген құлының бірі боласың» депті.
Отыз сегізінші сөзінде: «Мал, мақтан, ғиззат-құрмет адамды өзі іздеп тапса, адамдықты бұзбайды һәм көрік болады. Егерде адам өзі оларға табынып іздесе, тапса да, таппаса да адамдығы жоғалады. Дүниеде түпкі мақсатың өз пайдаң болса – өзің нихаятлысың, ол жол құдайдың жолы емес. Не түрлі болса да, я дүниеңнен, я ақылыңнан, я малыңнан ғадаләт, шапағат секілді біреулерге жақсылық тигізбек мақсатың болса, ол жол – құданың жолы».
Кемеңгер Абайдың осы сөздерді жазғанына жүз отыз жыл толыпты. Бірақ, жағдайымыз сол кездегіден онша алыстап ұзамағандаймыз десе де болатындай. Бұл қалай сонда? Содан бері қаншама жаңалықтар көрінді. Білім мен ғылым қарыштай қадам басты. Әлде, соны өзгерістерге жету үшін өткен уақыт аздық ете ме? Онда қанша кезең өтуі қажет пенде мінезі мен көзқарасы түбегейлі өзгеруі үшін? Бес жүз немесе мың жыл ма? Осыған көнуге, шыдауға бола ма? Бұған қазақ елі жайбарақат қарап отыра бере ме? Көнбегенде не істеу керек? Адам мінезі мен құлқын өзгертуге мүмкіншілік болмағаны ма? Онда данышпан Абай отыз жетінші сөзінде: «Мен егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп болмайды деген кісінің тілін кесер едім» дегеніне не жауап айтамыз?!
Абай дәуірінен жетпіс жылдай уақыт ойысқанда, өткен ғасырдың елу тоғызыншы жылы Алматыда Жазушылар үйінде алқалы жиын өтіпті. Мәжіліс төрінде ұлы Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов. Бір кезде мінберге жиырма жасар КазГУ-дің студенті сұранып шығыпты. Қазақ әдебиетінің келешегіне қатысты салмақты ойларын ортаға салыпты. «Күншілдіктің шабалаңдаған күшігінің әупілі алыстан шықса – құлағыңды, жақыннан шықса – балағыңды тістейді, бірақ бәрібір жүрегіңді жаралайды» депті сол талапты жас. Осыны айтқан соңғы курс студенті Кекілбаев Әбіш екен. Үзілісте сол жігітті шақырып, арқасынан қағып, жолың оңынан тусын деп Мұхтар Әуезов батасын беріпті. Көп азамат ұзақ өмір сүргенімен болмыс мағынасына, адами қатынас қыры мен сырына түсіне алмай өтетіні шындық. Ендеше, жаңағы сөзді айтқан жас таланттан кемеңгер, абыз жазушы қалай шықпасын? Сол айтқандай күншілдіктің шабалаңдаған күшігінің әупілі бүгіннің өзінде де қанша адамның жүрегін жаралап жатқанында тіпті есеп жоқ қой деп ойлаймыз.
Пенденің қыршаңқы мінезінің кесірі кімге тимей, кімді жаралап қинамай келеді осы уақытқа дейін? Қанша азаматтың жолын бөгеп, кедергі орнатты? Осыдан сол азаматтар көңіл-күйі, олардың қоғамға аса қажет биік қабілеті мен іскерлігі ортайып, бәсеңдеді емес пе? Көп азаматтың жүйкесі шаршап, санасы жараланбады ма? Бұл бір жағы ғана. Ал сол пенделердің өздері бұл болмыста түбегейлі жақсылық көре алды ма? Көре алмағаны сол емес пе, соның кесірінен залал шеккен азаматтардан бетер күйзелді емес пе? Ақыр соңында сол күйзеліс қиындыққа жалғасты ғой. Осының шет-жағасын болмыста көріп-байқаған азаматтар баршылық.
Ендеше, осы жарамсыз өнегелердің бәрі кімге керек? Шындап келгенде, ешкімге! Онда осы болымсыз құбылысты неге тоқтатып доғармасқа?! Ал осы сауапты іс кімнің қолынан келуі мүмкін? Азаматтар мен пенделердің Құдайдан кейінгі иесі қоғамның қолынан келер іс болар бұл шамасы! Қалай болғанда да өз адамының теріс мінезі мен құлқын, тар ниеті мен күңгірт пейілін түзетіп, одан жұртқа, елге пайдасы тиер азаматты тәрбиелеп шығару тек қоғамның қолынан келсе керек. Мектепке барысымен октябрят болдық, одан соң қызыл галстукті пионерге айналдық. Сосын комсомол мүшесі атандық. Кейін партия қатарына ендік әупірімдеп. Сонда бұрынғы тәрбиеміз қайда қалғаны? Олардың ықпалы онша қарымды болмаған сияқты. Әлде, тәрбие бағыт-бағдары өзгеруі керек пе? Шамасы, солай болар.
Онда жанымыздағы ең болмағанда бір азаматқа, мейлі ол қандай мінезді болсын бәрібір, өз жүрегіміздің жылуын ашып, оған азды-көпті жақсылық жасайық, жақындасайық, түсінісейік, ұғынысайық, болысайық, бірігейік. Сонда, бүгін бәлкім итжығыста жүрген биік және пәс мінезділер айқасы кең мінезділер пайдасына шешілер, игілік пен жұмсақтық, жақсылық пен адалдық күш алар, бара-бара сол қуат жинала түсіп ортамызда құдайшылықтың жолына түскендер тобы арта түсер, уақыт өткен сайын игілік пен жақсылық басымдыққа ие болар.
«Не түрлі болса да, я дүниеңнен, я ақылыңнан, я малыңнан ғадаләт, шапағат секілді біреулерге жақсылық тигізбек мақсатың болса, ол жол – құданың жолы» деп ұлы Абай айтқандай, біз адам баласы болғандықтан алдымен қоғам, ел мен жұрт қамын күйттеп, сосын ғана өз қамымызды ойлауымыз керек екен. Сонда Құдайшылық жолға түсеміз. Олай болса дүниеміз емес, малымыз емес, болмағанда ақылымызды ортаға салып бөлісейік, өзгенің баршамызға тиімді игілікті ойы мен ақылын мойындап, пайдаланайық, ағайын!
«Жақсылық істесең – өзіңе, жамандық істесең – өзіңе» деген баба сөзін біле тұра қалай тиыш, ешнәрсе болмағандай, бәрі тамаша өтіп жатқандай, түк көрмегендей жүре беруге болады? Егер ол жақсылық себебінен сол мінез-құлқы пәс жандардың пейілі мен ойы маңыздануы арқылы бүкіл ел пайдасын, рахатын көретін болса ше? Онда бүгінгідей тиыш жүріп, жай ұйықтай беруге болмас шамасы! Әлде, біздің тәрбиеміз қарымсыз ба? Ойлануға тұрарлық! Ойланайық! Мүмкін шешімі табылар осы қиын сұрақтың.
Біз де көптің немқұрайдылығына салып, не болсаң ол бол деп, жақындық, жанашырлық білдірмей, көрсетпей, олардың ұнамсыз мінездерінен біздің көмегіміз арқылы айығып, құтылып, қоғамға, елге тигізер мол көмегін жұртқа қимағанымыз болмай ма?! Білімді айтқан емес пе: кез келген қиынды-жеңілді мәселенің шешімі болады деп. Бізде соны іздеп көрелік. О баста қолданып жүрген, кең жайылған тәсілден. Кәдімгі, кәдуілгі жауыр болған тәрбиеден. Шынымен-ақ, мектепте, жоғары оқу орнында адам мінезі мен құлқы турасында ауыз толтырып айтуға тұрар жөнді сөз естідік пе? Қайдам! Адамның былайғы өмірін ауызға алмай-ақ қояйық.
Бүгін кез келген адам қоғамдық тәртіпті бұзғаны үшін, біреуді біреу жаман сөз айтып балағаттағаны үшін жазаланады, олардың бұдан да сорақы тәртіпсіздікке баруына тыйым салынады, қырсықтың жолы кесіледі, сондықтан оның келешегіне мықты жанашырлық көрсетіледі. Онда рухани тәртіпті бұзып, өзге жандар жүрегін жаралап, олардың болмысын қиындатып, кәсіби мүмкіндіктерін барынша төмендетіп қоғамға мол зиян көрсетушілерге тоқтау айтып, көмек, жәрдем көрсетіп, жанашырлық неге жасамасқа?
Әгәрәки ойдағымыз іске асып жатса, онда баршамыз ұтыста болып, пайдаға кенелер едік. Мінездері бұрыннан орнықты азаматтар да өсер еді, одан сайын биіктер еді. Өйткені, олар да адам баласы болғандықтан түрлі көлеңкелі әдет пен ойдан мүлдем ада емес қой. Содан арылар еді. Ал мінез-құлқы пәстеу адамдар жақсылық ықпалымен зиянды пиғылдарынан құтылып қоғамның белсенді мүшелеріне айналар еді. Қандай да болмасын істі атқарғанда орындаушы жан-тәнімен, бар күш-жігерін салып атқарса сол іс жоғары сапалы және айтарлықтай өнімді болатынын болмыс дәлелдеген. Мұны талай мәрте көргенбіз. Олай болып жатса әр қазақ азаматы екі адамның ісі мен міндетін атқаруы әбден мүмкін ғой. Сонда еліміздегі он бес миллион қазақ азаматы, жоғарыда айтқандай, отыз миллион адамның жұмысын орындайды екен. Ендеше, бұл керемет емес пе, ағайын! Бұл барша бауырларымыздың құдайшылықтың жолына түсіп, ел алдындағы қасиетті парызын орындағаны болмай ма?
Осылай айтып жазуға сүйенер дәлелім де жоқ емес. Сонау қылшылдап тұрған жас кезімізде тағдыр бізді, елу-алпыс жас ғалымдар мен мамандарды, Жамбыл гидромелиорация-құрылыс институты Қызылорда филиалында қосып біріктірді. Шағын оқу орнының ашылғанына екі-үш жыл болған екен. Сол кездің бір жағымсыз науқаны ма қайдам, бүкіл ел бойы бұрын ашылған біздей шағын ұжымдар жабылып жатыр. Бізге де қауіп бұлты үйіріліп, төніп тұрды. Содан басшымыз жағдайды түсіндірді, биік талап қойды. Ия, өз алдына жеке күн көре алатын түбегейлі жоғары оқу орнына айналуымыз керек. Ия, тағдырға бас иіп көніп, жойылып, жабылуымыз керек. Алдыңғысын таңдадық. Содан берекелі жұмыс басталсын кеп. Таң ата үйімізден шығып кетеміз. Сан қилы жұмыстар атқарамыз. Студенттерге сапалы дәріс беру. Оқу зертханаларын жасау, жабдықтау, түрлі қондырғыларды қолдан жасап орнату. Оқу-әдістемелік құралдарды жазып дайындау. Оқу ғимараттарын салуға тікелей қатысу, сол маңайдағы бос жатқан аумақты қарқынды көгалдандыру. Бір мезгілге ғана үйге ораламыз кешкі ас ішуге. Сосын жатақханадағы жастармен тәрбие ісін жүргізу, оларға негізгі пәндерден қосымша түсінік көмек беру, кешкілік ойын-сауыққа солайымен бой беріп, тәртіп бұзушылыққа ұрынбау мәселелерін мықты ұғындыру мен сақтандыру. Жатар орынға үйімізге түнгі он екі-бірде ораламыз. Тәулікте бас-аяғы алты-жеті сағат тынығамыз. Міне, осы еңбектің арқасында небәрі он жылдан сәл аса жеті жүз елу студенті, елу-алпыс оқытушысы ғана бар шағын филиал екі жарым мың студенті, екі жүзден аса оқытушылары бар дербес жоғары оқу орнына айналды ғой. Сол кезде әрқайсымыз екі-үш адамның жұмысын атқардық. Бұл рас, еш күмәні жоқ! Сенбесеңіз, осыны көрген азаматтардан сұраңыз! Басшымыз, білікті ұйымдастырушы, терең білімді ғалым, осы өңір жанашыры Уәлихан Қозыкеұлы үш-төрт азаматтың жұмысын атқарды ғой. Міне, сондықтан осы тұлғалы азаматқа сырбойылықтар әрдайым борышты, риза деп ойлаймын. Казір мен сол жетпіс сегіз бен тоқсан алтының арасында алдына биік мақсат қойған, сол маңызды тұғырға жетуде биік адами қалыппен салмақты, болымды істер атқарған өнегелі ұжым ішінде болғанымды шүкіршілікпен мақтан етемін.
Ұлы Жаратушы қазаққа әлемнің тоғызыншы аумағын сыйлапты. Немесе тоғызыншы дәулеті, несібесі мен байлығын. Осы үшін Қазақ бабамызға мың сан рақмет! Бұл биік мәртебе, сонымен бірге салмақты міндет пен жүк те болар. Қазақ даласының кеңдігі, кейде жүздеген шақырым жүргенмен елді мекеннің кезікпеуі сырт көз сұқтануына шалынуы да мүмкін ғой. Мұны болдырмау үшін біз асқан жауапкершілікпен өз міндетімізді атқарып, аздығымызды сездірмей, әрқайсымыз кемінде екі азаматтың жұмысын орындауымыз керек сияқты. Онда осыған сай әрбір бауырымыздың борышы мен міндеті жоғары, маңызды, қасиетті. Осыған сай болуы керек қазақ азаматының мінезі. Осыған сай болуы тиіс қазақ азаматының пейілі. Демек, біз алдымен адамның пейілі мен ниетін тәрбиелеп жақсартуымыз қажет. Шын пейіл және ыстық, аппақ көңілмен атқарған іс әрқашан биік сапалы аса мол өнімді болатынын болмыс көрсетіп келеді. Өзі онша көп емес қазақ азаматтары бір-біріне бауырлық ақ пейіл мен достық кең көңіл ақтаруға міндетті-ақ. Сонда бірлігіміз өркендеп, несібеміз өседі, бабалар өсиетін ақтаймыз, Алла разы болады.
Көлеңкелі мінезділерді жазалауды ұсынып жатқанымыз жоқ, қайта ол азаматтарға қоғам көмегі көрсетілуі тиіс деп санаймыз. Өйткені жеке адам ескертпесі бір бөлек те, қоғам ұсынысы мен кеңесі тіпті өзгеше. Жеке адам ескертпесіне сол азамат кірпідей шошына қараса, қоғам ұсынысын жылы қабылдайтыны, толық мойындап орындайтыны күмән келтірмесе керек. Мақсат қазақ бауырымызға көмектесу. Адамның басты парызы да бұл болмыста осы емес пе?! Мақсат – қазақ бауырымыздың мейірлі белсенділігін, өзгеге жанашырлығын, ел болашағына деген жеке көзқарасын бүгінгіге қарағанда өсіру, биіктету, соның арқасында ел бірлігін арттыру, дәулетін еселеу.
Жаңа туған баламен он жастағыны салыстырайық. Екіншісі данадай ғой алдыңғысына қарағанда. Он жастағы бүлдіршінмен жиырмадағы бозбаланы бақылайық. Бозбала әкесіндей. Өйткені оның шамалы көргені бар. Жиырмадағы жігіт пен елудегі жігіт ағасын шамалайық. Салыстыруға келмейді ғой. Соңғысын, ұтқанын жетпістегі ақсақалмен жарыстырайық енді. Ақсақал алдырмайды, өйткені көргені ұшан-теңіз. Бабалар айтыпты: «Үлкеннің айтқаны бұрыс болса да дұрыс» деп. Қандай терең мағыналы сөз! Осыны енді түсініп жатырмыз ғой. Үлкеннің айтқанын кезінде тыңдамай, даурығып, едірейгендер уақыт өткесін өз қатесін тауып, түсініп, көріп мойындайды, ойланады, өкінеді. Біз бұл жерде адамның оқып иеленген білімі мен ғылымына таласып, тиісіп отырған жоқпыз. Біздің айтып отырғанымыз тек өмірлік тәжірибе. Олай болса осы күрделі іске – азаматтарды тәрбиелеу ісіне неге ұжымның, ауылдың, өңірдің ақсақал-үлкендеріне салмақты жүк артып, олардың өмірде ұзақ көріп жинаған мол, құнды, қатесіз тәжірибесін мықты пайдаланбасқа?
Біреуді сыртынан жақсылаудан гөрі, жамандауға жақын тұрамыз. Абай заманынан онша алыстамаған сияқтымыз. Бүгін пәс мінезділер итжығыста шығар. Итжығыс па, әлде молжығыс па оны бір Алла білетін болар. Терең ойлап қарайықшы осыны! Біз жақсыны көре алмаймыз, қолдамаймыз. Жаманды көріп, жерден жеті қоян тапқандай боламыз. Сонда бұл жаманды сыртынан күліп мазақ етіп, қолдап дәріптегеніміз емес пе? Жаманды қолдап қайда келеміз, қайда барамыз, қайда жетеміз? Оның орнына жақсыны көрелік алдымен, жақсыны бұрын қолдайық, сөйтіп жақсыларды көбейтейік! Сонда жаман өз-өзінен жоғалады.
Адам мінезі мен құлқын мектеп пен өзге оқу орындары айтарлықтай өзгерте алмайтыны белгілі болды. Әйтпесе осы кезге дейін оң нәтижелер көрінуі тиіс еді. Соны көре алмай келеміз. Сондықтан осы өте мәнді, маңызды іске қоғам кірісуі тиіс деп ойлаймыз, бұл іс тек қоғамның қолынан келері анық сияқты. Батыстың бір елінде адам мінезі мен құлқы жөнінде министрлік бар деген әңгіме де бар. Егер біз ойлағандай осы игілікті бастама адамның мейірімді белсенділігін арттырып, оның жеке қабілетін өсіріп, барша қазақ бауырымыздың еңбек өнімділігін бір жарым, екі есеге жоғарылатып жатса, онда сол министрлік өте қажет-ақ! Осы министрлікті қазақ бауырым басына көтеретін шығар.
Қазақ бауырымыздың көлеңкелі істерге кеткен қуаты мен қабілетін қоғамға пайдалы істер жасауға бағыттаумен оларға жанашырлық жасап, мол адами көмек көрсету арқылы қоғам мүддесін үдетіп көбейтуге болады. Осылай болып жатса барша азаматтар да, қазақ қоғамы да мол пайдаға кенеледі. Ойымыздағы болып жатса қазағымның, бауырымның жүрегі жылып, өкпесі тарап, бауыры жібиді емес пе? Керегі де, қажеті де сол! Солай болып жатса ойларымыз тереңдеп, көңіліміз көтеріліп, шығармашылығымыз өсер ме еді? Мүмкін. Жалғыз біздің емес ау!
Сөз жоқ, адамның кәсіби білігі жоғары болуы тиіс. Бірақ, ол аздық қылады. Кейде азамат мұндайда жүрдім-бардымға салынып, салғырттыққа ұрынады. Бір сағат істеген жұмысы жарты сағатқа тұрарлық қана. Егер оның жүрегі ыстық, ынтасы биік, пейілі жарық, жігерінен от шығып, көңілі дарқан қазақ даласындай кең болса ше? Онда оның бір сағаттық ісі екі-үш сағатқа татиды! Бізге керегі де осы! Қиялымыз да, арманымыз да осы! Егер барша бауырымыз жүрегіне жол тауып мінез-құлқын адамсүйгіштік, елінсүйгіштік арнасына аудара білсек, онда, біріншіден, әрбір адамның көңіл-күйі жай тауып орнығады, оның азаматтық міндетін барынша биік деңгейде орындауға жол ашылады; екіншіден, кәсіби білім мен рухани құндылықтарымыздың азды-көпті алшақтығы жойылады; үшіншіден, азаматтар бірлігі шын мағынасында нығаяды, олардың еңбек өнімділігі күрт жоғарылайды, ел несібесі мен ырысы артады.
Біразымыз болмыс бас мәнін өзгеге игілік пен жақсылық жасау мақсатын алыс, оралмас ауылға аттанар алдында ғана түсініп, өкінеді екенбіз. Кеш түсінеміз. Ұзақ жолға аттанарда жолсерігіміз тек өкініш болады екен. Ендеше бұл дұрыс емес. Бұл біздің, қоғамның олқылығы. Мұны мен айтып отқан жоқпын, ұлы Абай айтып кеткен. Данышпан отыз жетінші сөзінің тоғызыншы қатарында: «Адам баласын заман өсіреді, кімде-кім жаман болса, оның замандасының бәрі виноват» деп. Шындығында барлық нәресте туғанда пәк. Өсе келе қолайсыз тәрбиеге кезігеді. Соны көріп байқаған айналасы ескертіп, тоқтатудың орнына көпшілігінде төмен қарап «Қойшы соны, бәледен аулақ. Жақсы болса өзі үшін, жаман болса өзі үшін» деп отыра береді ғой тып-тиыш. Сондықтан көзінің тірісінде, күш-қуаты мол кезеңде барша бауырларымызға қолымыздан келген жәрдем-көмегімізді көрсетіп, олардың өзгеге тек жақсылық жасауына себепші болып, ел алдындағы қасиетті міндеті мен борышын абыроймен атқарып, өмірін өзіне де, өзгеге де, қоғамға да, мол қанағаттанарлық сезіммен қорытындылауға болымды ықпал жасау баршамыздың басты борышымыз!
Серікбай ҚОШҚАРОВ,
профессор,
Қазақстан Жазушылар
одағының мүшесі
