Зейнетақы жүйесінде ауқымды реформалардың бірі жүзеге асқалы отыр. Қабылданған заңнамалық өзгерістерге сәйкес, зейнетақы жинақтарын басқару тәртібі жаңарып, жұртшылыққа өз қаражатын басқаруда бұрынғыдан да кең мүмкіндік беріледі. Бұған дейін салымшылар міндетті зейнетақы жинақтарының тек 50 пайызын ғана жеке инвестициялық портфельді басқарушы компанияларға аудара алатын. Жаңа заң күшіне енгеннен кейін бұл шектеу алынып, жинақтың 100 пайызын жеке басқарушы компаниялардың басқаруына бере алады. Бұл өзгеріс әр адамға жинағын қалай басқаруды өзі таңдауға мүмкіндік береді, яғни қаражатты бұрынғыдай БЖЗҚ-да қалдыруға да, инвестициялық табысты арттыру мақсатында жеке басқарушы компанияларға беруге де болады. Бұл – таңдау еркіндігін кеңейтуге бағытталған реформа.
Қаржы нарығында жоғары табыс әрдайым белгілі бір тәуекелмен қатар жүреді. Сондықтан жеке басқарушы компанияны таңдаған адам инвестициялық тәуекелді де өз мойнына алады. Заңдағы маңызды жаңалықтардың бірі – келер жылдан бастап жеке басқарушы компаниялардың басқаруындағы қаражат бойынша инфляция деңгейіне қатысты мемлекеттік кепілдіктің болмауы. Енді инвестициялық табыс инфляциядан төмен болса, айырмашылықты мемлекет өтемейді. Дегенмен бұл басқарушы компаниялардың жауапкершілігін азайтпайды. Егер шығын олардың тиімсіз немесе кәсіби талаптарға сай емес басқаруының салдарынан туындаса, заңнамаға сәйкес олар келтірілген залалды өз қаражаты есебінен өтеуге міндетті.
Тәуекелге барғысы келмейтіндер үшін бұрынғы жүйе сақталады. Олар жинақтарын БЖЗҚ-да қалдыра алады. Бұл жағдайда қаражатты Ұлттық банк басқаруды жалғастырады және заңда көзделген мемлекеттік кепілдіктер сақталады. Сондықтан реформа барлық адамның жеке қаржылық ұстанымына қарай таңдау жасауына мүмкіндік береді.
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕГЕ ЖАҚЫНДАУ
Сарапшылардың пікірінше, бұл өзгерістердің негізгі мақсаты – Қазақстанның зейнетақы жүйесін халықаралық тәжірибеге бейімдеу. Көптеген елдерде жинақтарын бірнеше инвестициялық компания арқылы басқару мүмкіндігі берілген. Сонымен қатар негізгі мақсат – зейнетке шыққаннан кейінгі тұрақты табысын арттыру. Себебі инвестициялық табыс жоғары болған сайын болашақтағы зейнетақы мөлшерінің де өсу мүмкіндігі артады.
Қандай басқарушы компанияны таңдасаңыз да, оның инвестициялық табыстылығы, тәуекел деңгейі, басқару тәжірибесі мен комиссиялық төлемдерін мұқият зерттеу маңызды. Қаржы саласының мамандары инвестициялық шешімді әлеуметтік желідегі пікірлерге емес, ресми ақпарат пен нақты қаржылық көрсеткіштерге сүйеніп қабылдауға кеңес береді.
МЕМЛЕКЕТ КЕПІЛДІК БЕРЕ МЕ?
Әлеуметтік желілерде «2027 жылдан бастап мемлекет зейнетақы жинақтарына кепілдік бермейді екен» деген әңгіме жиі айтылып жүр. Бұл жаңалық көпшілікті алаңдатқаны рас. Бұл туралы ЮЖЗҚ баспасөз орталығы ресми түсініктеме берген болатын.
– Зейнетақы төлемін алатын адамдарға мемлекет олардың міндетті жарналары мен кәсіптік зейнетақы жарналарының нақты енгізілген сомасын жинақталған инфляция деңгейін ескеріп сақтауға кепілдік береді. Ал 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап бұл норма өзгеріп, мемлекет нақты енгізілген міндетті жарналардың сақталуына жауапты. Демек бұрынғыдай инфляция деңгейіне байланысты өтемақы төлеу тетігі қолданылмайды. Мемлекет зейнетақы жүйесін реттеуді бұрынғысынша жалғастырады. Ұлттық банк зейнетақы активтерін басқаруды жүзеге асырады, инвестициялау талаптарын белгілейді және тәуекелдерді бақылауда ұстайды. Сонымен қатар жеке инвестициялық портфельді басқарушылардың (ИПБ) жауапкершілігі де заңмен күшейтілген. Егер олардың инвестициялық табысы белгіленген ең төменгі деңгейден төмен болса, айырмашылықты өз қаражаты есебінен өтеуге міндетті, – дейді баспасөз қызметі.
САЛЫМШЫЛАР ҮШІН ҚАНДАЙ МҮМКІНДІК?
Қазір міндетті және міндетті кәсіптік зейнетақы жинақтарының тек 50 пайызына дейін ғана жеке басқарушы компанияларға беруге мүмкіндік болса, енді оларды толық көлемде ИПБ басқаруына тапсыруға болады. Оның үстіне салымшы бір емес, бірнеше инвестициялық портфельді таңдап, өзіне қолайлы стратегияны пайдалана алады. Тәуекелі төмен немесе табысы жоғары бағыттардың бірін өзі шешеді.
Неліктен мемлекеттік кепілдік өзгертілді? Мамандардың айтуынша, инвестициялық басқарудың нарықтық жүйесі кеңейген сайын бұрынғы инфляция деңгейіндегі мемлекеттік кепілдік өзінің экономикалық маңызын жоғалтады. Өйткені енді әр адам активтерді кім басқаратынын таңдай алады. Ал басқарушы компаниялардың жұмысы халықаралық қаржы нарықтарында қолданылатын көрсеткіштермен бағаланып, олардың жауапкершілігі заңмен бекітіледі. БЖЗҚ-ның рөлі өзгермейді. Зейнетақы жинақтарын кім басқарса да, Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры барлық салымшылар үшін бірыңғай есеп пен ақпараттық орталық болып қала береді. Жұртшылық жеке зейнетақы шотындағы қаражаттың қозғалысын бұрынғыдай тәулік бойы көре алады. Сондай-ақ арнайы интернет-платформа арқылы әрбір басқарушының инвестициялық нәтижесін салыстыру мүмкіндігі қарастырылған.
Жаңа реформа зейнетақы жүйесін түбегейлі өзгертетін маңызды қадам болып отыр. Енді қаражатты басқаруда бұрынғыдан кең мүмкіндік беріледі. Алайда үлкен мүмкіндік үлкен жауапкершілікті де талап етеді. Сондықтан әрбір салымшы қаржылық сауаттылығын арттырып, шешімді жан-жақты саралағаннан кейін ғана қабылдағаны жөн.
Айсәуле ҚАРАПАЕВА,
«Сыр бойы»
