«Орынбор-Ташкент» теміржолы 1901-1905 жылдары салынып, пайдалануға берілген. Жалпы ұзындығы 2090 шақырым, оның ішінде қазақ жері арқылы өтетін бөлігі 1660 шақырым. Теміржолды салу ісі Николай ІІ патшаның 1901 жылдың 21 сәуірдегі бұйрығы негізінде қолға алынды. Басты мақсат Орталық Азия үшін Англиямен арадағы бәсекелестікте жеңіп шығу, өлкедегі арзан шикізат қорын Ресейге тасу, Түркістан өлкесіне тура шығу болды.
Құрылыс Орынбор жағынан 1901 жылдың 10 мамырында, ал Ташкент жағынан 9 қарашада басталды. Бұған 70 млн сом қаржы жұмсалды, 40-50 мың жергілікті тұрғын жұмыс істеді.
1904 жылы 1 қаңтарда «Орынбор-Ташкент» теміржолы бойынша пойыздардың уақытша жүрісі ашылды. Солтүстік бөлігі толық аяқталып, 1905 жылы 25 шілдеде, оңтүстік бөлігі 1906 жылы 1 сәуірде пайдалануға берілді.
Жалпы қазақ даласына теміржол дәлізінің бірі Сыр бойымен өткен. Бұл станция маңындағы қазіргі тарихи ғимараттардың (вокзал, су құбыр станциясы, көпірлер және т.б.) салынуына негіз қалады. Қара жұмысқа адамдар тартылып, кірпіш зауыттары салынған.
Мысалы осы дәлізге жақын ауылдардағы мешіттер мен көне ғимараттар, Қалжан ахун мешіт медресесінің бір бөлігі кірпіш зауыттарының күйдірілген кесегімен салынған. Зауыттардан шыққан кірпішпен сол заманда салынған ғимараттарға бір ғасырдан асты. Ашығын айтатын болсақ, Ресей патшалығының 2000 шақырымдық сауда дәлізін салу тапсырмасының қазақ даласына тиген пайдасы орасан зор.
«Орынбор-Ташкент» теміржолы салынуы біздің өлкемізге өзгерістер әкелді. Өнеркәсіп орындары пайда болып, жұмысшы кадрлар қалыптаса бастады. 1901 жылдың жазы мен күзінде құрылыста 4 мың адам, 1902 жылдың мамыр-маусым айларында 17 мыңнан аса адам, ал 1902-1904 жылдары 30 мыңға жуық адам жұмыс істеді.
Осы теміржолдың бойында 1905 жылы Тереңөзек станциясы салынып, сонда қызмет ететін аз ғана жұмысшыдан басқа, 30-40 жеке шаруа тұрды. Бұл аймақта ешқандай құрылыс, өндіріс орындары болмаған. Жеке шаруалар өзбек, татар саудагерлеріне жалданып жұмыс істеп, өз нәпақаларын тапқан.
Осы тұста Қараөзек маңындағы Сауранбай көпірі жайлы деректерді ұсынамын. Сауранбай Құлманов ұзақ уақыт болыс болып, кеңесшілерімен ақылдаса, ауқатты адамдар және жергілікті тұрғындардың көмегімен Николай ІІ патшаға 300 түйе беріп, салынып жатқан теміржол көпіріне өз қаражатынан үлес етіп қосқан деседі.
Қазіргі Қараөзек маңында Аталық деген кісінің үлкен бақшасы болған және оның айналасында 10-15 үй туысқандары отырған. Бұдан бөлек болыстықта 50-60 үй болған. Кейбір деректерде Сыр өлкесінің маңында 90 үйлі жалайырлар тұрақтағаны және 9-10-буынға дейін ұрпақтары тарағаны жайлы айтылады.
Сауранбай Құлманов белгілі би, болыс, бұрынғы Перовск уезіне қарасты Қараөзек болыстығында дүниеге келген.
Жас кезінде Аббас бидің қарамағында көмекші болып өз заманының әділ, от ауызды, орақ тілді бидің тәлім-тәрбиесін көрген. Ел арасындағы дау-шарларды шешу кезінде билік айтып, өткір тілімен, біліктілігімен көзге түскен, әкімшілік жұмыстарына белсене араласқан. Перовск уезіне қарасты Қараөзектің болысы болып 30 жылдай ел басқарған.
1870 жылы Сауранбай Құлмановтың бастамасымен қазылған арық «Сауранбай арығы», одан өтетін теміржол көпірі 1904 жылдан «Сауранбай көпірі» аталған. Ол – теміржолдың осы күнгі жерден өтуіне ықпал еткен тұлғалардың бірі. Құрылыс басшыларын қонақ етіп, құрметтеп өз ұсыныс-пікірлерін өткізіпті деседі. Каналды бөгемей, үстінен көпір салуды мақұлдайды. Үстінен 30 сажындық ағаш көпір салынып, кейін 1930 жылы бұзылып, осы күнгі темір көпір салынған.
Қазір Сауранбай көпірі Қараөзек ауылының маңында орналасқан. Сондай-ақ тарихи-мәдени мұра объектілерінің алдын ала тізіміне енгізілген. Көпірдің ұзындығы – 78 метр, биіктігі – 5,3 метр. Металдан жасалған, салмағы – 222,47 тонна. Пойыз өтетін қуысы екі бас фермнен тұрады. Көпір жол бағытында және көлденең балкалардан тұрады, бут тастарына отырғызылған. Өтпелі қуысы бар екі негізгі балкадан тұрады. Конструкция көлденең және тігінен қойылған темірлермен бекітілген. Көлденең байланысы көпірдің жоғарғы және төменгі белдіктері арқылы қаңқа бекітілген.
Сауранбай Құлманов «Орынбор-Ташкент» теміржолының салынуына үлес қосып, күміс медальмен және Станиславский лентасымен марапатталған. Сауранбай болыс жайлы деректер көбіне Кете Жүсіп, Дүр Оңғар, Жарылқап ақындардың жырларында кездеседі.
Сондай-ақ Қазақстан Жазушылар және Журналистер одағының мүшесі Т.Дайрабайдың зерттеулерінде де бар.
Сырдария аудандық тарихи-өлкетану музейінің қорында Сауранбай болыстың бір қойдың еті сыятын ағаш астауы мен өзі тұтынған өрнектелген кебежесі сақтаулы.
Жалпы осы кезеңде Сыр өңіріндегі Сауранбай Құлмановтан бөлек, басқа аймақтардағы болыс, би, басшылық еткен тұлғалар осы құрылыстағы қара жұмысқа адам тартып, барынша демеушілік жасаған. Себебі бұл дәліз тек Ресей империясына ғана емес, жалпы қазақ даласына да қажет болды.
Сол замандағы ескерткіштердің көбі болыс, би, ауқатты тұлғалар мен жергілікті тұрғындардың арқасында тұрғызылып, білім беру жүйесі де қалыптасты. Кейбір дереккөздерде уездер мен ауыл аймақтардағы әр би-болыстың 5-7 немесе одан да көп кеңесшісі болған деседі.
Жалпы 1906 жылдың аяғында «Орынбор-Ташкент» теміржолында 14693 жұмысшы мен қызметкер, шеберханалар мен деполарда 4071 адам, оның ішінде Орынборда 317, Қазалыда 151, Перовскіде 159, ал шағын Тереңөзек станциясына қарасты жолда 60-70-тей адам жұмыс істеді.
Әкімжан ӘЖІКЕНОВ,
Сырдария аудандық тарихи-өлкетану музейінің ғылыми қызметкері
