Бүгінгі таңда әлем қарқынды дамып келеді. Алайда өркениет көші алға жылжыған сайын мемлекетаралық қарым-қатынастарда қарама-қайшылықтар да жиілеп барады. Ғылым мен технологияның қарыштап дамуы адамзат өмірін жеңілдеткенімен, табиғатқа түсетін техногендік салмақты еселеп арттырды. Соның салдарынан жаһандық климаттың өзгеруі, ауа температурасының көтерілуі, қуаңшылықтың күшеюі, топырақтың деградацияға ұшырауы, мұздақтардың еруі, тұшы су қорының азаюы секілді адамзатқа ортақ күрделі мәселелер туындауда. Мұның бәрі қоршаған ортадағы тепе-теңдіктің бұзылып, экологиялық ахуалдың күрделене түскенін аңғартады.
Қазақстан да бұл үдерістен шет қалған жоқ. Түрлі сынақ полигондарының, «Байқоңыр» ғарыш айлағының, кең ауқымды тың игеру науқанының әсері ғасырлар бойы табиғатпен үндесіп келген экожүйенің тепе-теңдігін бұзды. Оның салдары халықтың денсаулығына, әлеуметтік жағдайына, қоршаған ортаға ауыр зардаптарын тигізіп, бүгінге дейін жалғасып келеді.
Соның ең ащы көрінісі – Арал тағдыры. ХХ ғасырдың 50-80 жылдарында жүзеге асқан алып ирригациялық жобалардың салдары ХХІ ғасырда «Арал апаты» деген атпен әлемге мәлім болды. Миллиондаған жылдар бойы тіршілік бесігі болған алып теңіздің небәрі жарты ғасырға жуық уақыт ішінде тартылып кетуі – табиғатты жүйесіз пайдаланудың адамзат тарихындағы ең ауыр мысалдарының бірі. Кезінде Еуразия кеңістігінің інжу-маржаны атанған Арал теңізі бүгінде экологиялық қасіреттің символына айналды.
Бүгінгі күні Арал маңы халқы теңіз тартылуының зардабын жан-тәнімен сезінуде. Әсіресе Қызылорда өңірінің тұрғындары медициналық, экологиялық және әлеуметтік-психологиялық ауыртпалықтарды бастан өткеріп отыр.
Дегенмен, осындай жағдай боларын ешкім мүлде болжаған жоқ деу шындыққа жанаспайды. Кезінде Одақ көлемінде Сібір өзендерінің суын Торғай арқылы Аралға бұру жобасы дайындалып, тіпті алғашқы жобалық-іздестіру жұмыстары басталған еді. Арнайы шаруашылықтар, болашақ канал бойындағы инфрақұрылымдар жоспарланды. Алайда түрлі себептермен бұл жоба жүзеге аспай қалды.
Тарихи шындықты айту – келер ұрпақ алдындағы міндет. Сондықтан Арал мәселесін шешуге бағытталған батыл қадамдарды да ұмытпауымыз керек. Н.Назарбаевтың тікелей қолдауымен жүзеге асқан «Көкарал» бөгеті, САРАТС жобасы, «Көксарай» су реттегіші секілді маңызды нысандардың арқасында Кіші Арал қайта толысып, өңірдің экологиялық ахуалы біршама жақсарды. Бұл жобалардың әлеуметтік-экономикалық маңызы да айрықша болды. Осындай күрделі кезеңде елдің су шаруашылығы саласына өмірін арнап, ғылым мен өндірістің дамуына өлшеусіз үлес қосқан азаматтардың еңбегін бағалау – ұрпақ алдындағы парыз. Солардың бірі – Байманов Жанұзақ Нұрділдаұлы.
Биыл ол пайғамбар жасы – 63-ке толып, зейнеткерлікке шығып отыр. Әрине, күн сайын зейнет жасына жетіп жатқан азаматтар аз емес. Бірақ олардың бәрі туралы мақала жазыла бермейді. Ал Жанұзақ Нұрділдаұлының өмір жолы мен азаматтық болмысы кейінгі буынға үлгі боларлықтай.
Қазақы түсінікте қасыңда жүрген інілеріңнің есейгенін байқамай қалып, «сен де зейнеткер болдың ба?» деп таңырқап жататынымыз бар. Бұл – уақыттың өткіншілігін аңғартатын өмір заңдылығы. Адам жетістігінің астарында әрдайым маңдай тер мен табанды еңбек жатады. Осындай тұлғалардың өмір жолын насихаттау – жастар тәрбиесіндегі маңызды міндеттердің бірі.
Жанұзақ Нұрділдаұлы 1963 жылы 22 мамырда қасиетті Сыр мен Қызылқұм түйіскен Іңкәрдария ауылында дүниеге келді. Ол еңбекті өмірінің темірқазығына айналдырған Нұрділда ағамыз бен Қатшагүл анамыздың көпбалалы отбасындағы төртінші перзенті.
Мал шаруашылығымен айналысқан отбасының тіршілігі жеңіл болған жоқ. Шопан өмірі – табиғатпен бетпе-бет келіп, жылдың төрт мезгілінде тынымсыз еңбек етуді талап ететін ауыр кәсіп. Қыстың қақаған аязы, жаздың аптап ыстығы, күздің ызғарлы желі, төл алу, қой қырқу, жайлау мен қыстау арасындағы көші-қон – мұның бәрі үлкен төзімділік пен табандылықты қажет ететін шаруалар.
Осындай ортада өскен Жанұзақ жастайынан еңбекке араласып, ата-анасына қолғабыс болды. Еңбектің дәмін ерте татқан бала сезімтал, еңбекқор, жауапкершілігі мол азамат болып қалыптасты. Мектептегі каникул уақыттарында қолы қалт етсе кітап оқуға әуес болатын. Әкесі баласының еңбекпен шыңдалып өскенін қаласа, анасы «баламыз ертең ғалым болады» деп, оның кітап оқуына іштей қуанып, әрдайым ерекше қамқорлық танытқан екен. Осындай тәлім мен тәрбиені қатар көріп өскен Жанұзақ әкесінің інісі, инженер-электрик Өмірзақ ағасына қарап бой түзеп, техника саласына қызығушылық таныта бастады. Сөйтіп 8-сыныпты тәмамдаған соң, сол кездегі еліміздегі өте беделді су шаруашылығы, құрылыс, электрофикация, механизация салаларына техник мамандарды даярлаған Қызылорда политехникалық техникумына түсіп, гидротехникалық құрылыс мамандығын меңгеріп шықты.
Кеңес дәуірінде әскер қатарына барып, Отан алдындағы борышын өтеу әрбір бозбала үшін үлкен мәртебе саналатын. Жастайынан еңбекпен шынығып, спортпен айналысқан Жанұзақ үшін әскер өмірі де үлкен мектеп болды. Сол кезеңде әлемде НАТО мен Варшава шарты елдері арасындағы әскери-саяси текетірес күшейіп тұрған еді. Әскери комиссия оның білімін, денсаулығын, жігерін, төзімділігін бағалап, Венгрияда орналасқан Оңтүстік әскери тобына жібереді.
Алты айлық арнайы танк командирі-механигін даярлау курсын үздік бітіріп, бір жарым жыл механик-жүргізушісі болып абыройлы қызмет атқарған ол 1984 жылы елге аман-есен оралады.
Көп ұзамай ата-анасының аманатын орындап, жоғары білім алуға бел буады. Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының Қызылорда филиалына оқуға түсіп, 1989 жылы гидромелиорация мамандығын үздік тәмамдайды. Кейін сол оқу орнында оқу шебері, ассистент, оқытушы, аға оқытушы, факультет деканының орынбасары қызметтерін абыроймен атқарды.
Сол жылдары гидромелиорация мамандығы бойынша Одақ көлемінде теңдесі жоқ оқу-зертханалық база қалыптасты. Оның жасақталуына Жанұзақ Нұрділдаұлының сіңірген еңбегі зор болды. Осы кезеңде ол тек ұстаз ғана емес, ғылымға ден қойған ізденімпаз зерттеуші ретінде де танылды.
Аспирантурада оқып жүріп, сол кезең үшін тың саналатын «Сырдария өзенінің төменгі ағысында малазықтық дақылдарды суару мен тұзданған топырақтарды шаюда ағынды суларды пайдалану технологиясы» тақырыбында ғылыми-зерттеу жүргізді. Белгілі ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, профессор О.Зұбайровтың жетекшілігімен техника ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін сәтті қорғап шықты.
Осы сәттен бастап оның ғылым мен өндірісті ұштастыруға, сапалы мамандар даярлауға бағытталған ауқымды қызметі жаңа қарқын алды.
Ақмешіт гуманитарлық-техникалық институтының ректоры қызметін атқарған жылдары жоғары білім жүйесін ұйымдастыру, студенттер контингентін қалыптастыру, нормативтік-құқықтық құжаттармен жұмыс істеу бағытында мол тәжірибе жинақтады.
Ал 2012 жылы Ы.Жақаев атындағы Қазақ күріш шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының бас директоры қызметін атқарып жүрген кезімде, Жанұзақ Нұрділдаұлын арнайы шақырып, «Білімді тарату орталығының» басшысы қызметіне қабылдадық. Бұл кезеңде институт алдында ғылым жетістіктерін өндіріске енгізу, халықаралық ұйымдармен байланысты күшейту, су үнемдеу технологияларын шаруашылықтарға тарату секілді ауқымды міндеттер тұрған еді. Осындай жауапты жұмыстарды жүзеге асыруда Жәкеңнің білімі мен ұйымдастырушылық қабілеті ерекше қажет болды.
Осы қызметте жүріп ол халықаралық ФАО, ПРООН, GIZ, IWMI ұйымдарымен тығыз байланыс орнатып, су ресурстарын тиімді пайдалану бағытындағы жаңа технологиялардың өндіріске енгізілуіне, өңірдегі аграрлық саланың инновациялық дамуына елеулі үлес қосты.
Шетелдік әріптестермен жұмыс барысында Жанұзақ Нұрділдаұлы өзін кәсіби деңгейі жоғары, ұйымдастырушылық қабілеті мықты маман ретінде көрсетті. Оның бастамасымен институтқа инновациялық жабдықтар, тамшылатып суару жүйелері, лазерлік тегістегіштер мен заманауи сепкіш техникалар әкелінді. Ғалымдар мен шаруашылық мамандарына арналған семинарлар мен тренингтер ұйымдастырып, жаңа технологиялардың өндіріске кеңінен таралуына үлкен үлес қосты.
Жаңалыққа жаны құмар, еңбектен жалықпайтын Жәкең бүгінгі күні зейнеткерлік жасқа жетсе де, Арал тағдырына, климаттың өзгеруіне, жер мен судың болашағына алаңдап жүреді. «Алла денсаулық берсе, елге қызмет етуді тоқтатпаймыз ғой» деп отыратыны да содан.
Иә, Жәкең – өмірден түйгені мол, ел қамын ойлаған, ағайынға сүйеніш болған азамат. Бүгінде үлкен әулеттің ұйытқысына, мәуелі бәйтерегіне айналып отыр. Асыл жары, ардақты ұстаз Ләззат екеуі өнегелі отбасы құрып, ұл-қыздарын тәрбиелеп өсірді. Бүгінде немере сүйіп отырған бақытты ата мен әже. Дос-жаранға сыйлы, әріптестеріне қадірлі, қоғамға танымал ғалым ретінде Жанұзақ Нұрділдаұлы – біздің мақтанышымыз.
Серікбай ӨМІРЗАҚОВ,
техника ғылымдарының докторы,
ҚР ҰАҒА академигі, профессор
