Бәрі де ойда жоқта өзгерді. Агрофактың төртінші курсын аяқтап, ертең ауылға қайтамын деп жиналып отырған. Кеш түсе жерлесі Бәтима келді.
– Сені кетіп қалды ма деп келе жатыр едім, 2-3 күн кідірсең, менің соңғы емтиханым бітеді…
– Көріп тұрсың ғой дайындалып қойдым, – деген Назеркенің жауабына мән бере қоймаған Бәтима әлдене айтуға оқталды. Көзі күлімдеп тұр…
Орта мектепті бітіре сала екеуі Алматыға келген. Бәтима қыздар педагогикалық институтына, Назерке ауыл шаруашылығы институтына түскен. Екі оқу орнында оқып, бөлек жатақханада тұрғанымен олар жиі көрісетін. Көбіне уақыт тауып, іздеп келетін Бәтима еді. «Назерке, сен көп қозғала қоймайсың, мені іздемейсің» дегендей өкпелей қалатын да, артынша бәрін ұмытып, құрбысының көңілін аулайтын, көрген-білгенін айтып, әрі қарай екеуі сырласа кететін. Мектепте бірге оқыған құрбыларын, балауса шақтың небір қызықты оқиғаларын еске түсіріп, бір серпілетін. Қашанда жайраң қағып жүретін құрдасының бүгін тіпте өзгеше екенін жаңа кіріп келгенде көзінен байқаған. Бірақ, айтарын айтар деп, мән-жайды сұраған жоқ. Көп күттірмеген Бәтима:
– Есен далада тұр, – деп сөз аяғын жұтты.
– Е, ол неге кірмейді, менен ұяла ма?
– Қасында бір туысқаны бар, бізді күтеді.
– Мені неге қосып отырсың, бүгін тынығып алып, ертең ерте жолға шығамын, Қызылордаға жету оңай дейсің бе?
Бәтима кідіріп қалды. Назерке Есенді білетін. Бәтимамен бірге екі рет киноға, бір рет кафеге апарған «политехтің» студенті.
– Назерке киінші, Алматыны түнімен кезбейтін шығармыз…
– Есеннің қасындағы кім, қандай туысқаны?
– Мынадай жігіт! Құрбысы басбармаған қайқайтты. Әскери ұшқыш екен…
– Қайда барамыз?
– Оны шыққасын көреміз, тезірек болшы?!
– Қойшы, зауқым соқпайды.
Сезімтал қыз Назеркенің кет әрі емес екенін байқады білем, қиылып тұрып алды…
Өзін Дәуірмін деп таныстырған жігіт сыптай тартылған ұзын бойлы, аққұбаша келген, әп-әдемі екен. Салмақты, сыпайы көрінді. Үстіндегі ұшқыштың киімі өзіне жарасып-ақ тұр. Дәуір Есеннің жерлесі әрі жамағайыны болып шықты. Бұдан үш жыл бұрын Ресейдің Саратов қаласындағы жоғары әскери училищесін үздік бітірген, қазір сынаушы-ұшқыш екен. Таксиге отырған төртеуі «Алматы» қонақүйіндегі мейрамханаға түсті. Ірі шаһардағы бұл жерді екі қыз бұрын көрмеген, жан-жақтарына қарағыштай берді.
– Еркін қысылмай отырыңыздар, не алдырғыларыңыз келеді айтыңыздар? – деп Дәуір сыртына «Меню» деп жазылған екі бет қатты мұқабаны қыздарға ұсынды. Бәтима қарап-қарап отырып, Назеркеге сырғытты. Ол көз жүгірте қоймағасын, жігіттер өздері қарады. Келген даяшыдан сұрастыра отырып, тапсырыс берді. Қуырылған тауық еті, салат, қорғасынмен мұқият оралған екі жалпақ шоколад, апельсин шырыны және бір шиша армян коньягы бар ас мәзірі лезде жетті. Ауылдан шыққан екі қыз да ішімдікке жоқ еді. Жігіттер өтіне бергесін бір-екі ұрттаған. Манадан үндей қоймаған Назерке сөзге тартылды. Дәуірдің қойған сұрақтарына қысқа да болса жауап бере бастады. Өзі де Дәуірдің өмірдерегінен хабардар болды. Петропавл қаласында дүниеге келіпті. Он жасында ата-анасынан айырылған ол Саратов қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленеді. Мектеп бітіргесін әскери авиацияны қалап оқуға түседі. Еңбек демалысын алып, әдейі Алматыны көруге келген. Екі күннен бері осында көрінеді. Іздестіріп, кеше жамағайыны Есенді тауып алыпты. Оркестр бір керемет вальс ойнай бастаған. Дәуір биге шақырды. Назерке осы бидің ырғағын ұнатушы еді. Екеуі бірде қалықтап, бірде құйындай шыркөбелек айналып жараса кетті. Мұнан соң да екі рет жұптасқан. Әрі-беріден соң, бидің қызығымен қастарында Есен мен Бәтиманың бар екенін де ұмытқандай. Түннің бір уағында қыздардың жатақханаға кіре алмайтынын білгесін Дәуір қонақүйден екі қызға бір бөлме алып жайғастырды. Азанда теміржол вокзалына барып, Қызылордаға қарай қозғалатын пойызға отырамын деген жоспары іске аспады. Ұйықтап қалыпты. Сәскеге таман есік қоңырауын Есен келіп баспағанда әлі де жата берер ме еді…
– Дәуірдің нөміріне бас сұғып шығайық, – деген Есеннің сөзін жерге тастамай үшінші қабатқа көтерілген. Қыздар келгенде «люкстің» жалпақ столы ас-суға толып тұр екен.
«Мұндайда жомарт жігіт болады екен-ау» деп ойлады Назерке. Ал Бәтима өзінің ақкөңілділігіне басып, таңданысын жасыра алмай екі көзі жайнап шыға келді:
– Ой, не деген бай дастарқан?!
– Бұған дейін қазақ қыздарымен бірге жүріп, дастарқандас болғаным жоқ. Ресейде сіздер сияқты қаракөз, әдемі қыздарды шам алып іздесең де таппайсың. Осында келгендегі бір мақсатым – көрікті қала Алматыны көру болса, екіншісі өздеріңіздей қыздармен танысу еді, – деп Дәуір күліп алды. Шамасы шындығы болар, мұндай азаматтар астарлап сөйлеуді біле бермес, өйткені алған тәрбиесі солай ғой, – деген ой келді Назеркеге. Бұл ойы расқа шықты: – Назерке мен үшін 3-4 күн ауылыңа қайтпай тұра тұршы, сені жақсы көріп қалдым, қоштасқым келмейді, – деп қарап тұр. Бұл орнынан атап тұра келіп еді, Дәуір де бірге көтерілді. Аузынан шыққан сөзі ретсіздеу болғанын түсінді білем:
– Кешір, Назерке, менде бөтендей ой болған жоқ, тек сенің кетіп қалғаныңды қаламадым. Дәуір қолын ұсынды…
Үш күннен соң, екі жігіт қыздарды ауылдарына шығарып салу үшін теміржол вокзалына келген. Қызылордаға қарай жүретін пойыздың келуіне біраз уақыт бар екен. Төртеуі вокзал мейрамханасына кірді. Біршама күндер қыдыртқан жігіттерге, әсіресе Дәуірге риза болған қыздар жолашар жасамақшы болған, алайда Дәуір:
– Сендер студентсіңдер, бұларың жарамайды, – деп тапсырысты бұл жолы да өзі бере бастады. Тамақтанып алған соң, олар перронға шықты. Есен мен Бәтиманың әлденеге айнала берген сәтін пайдаланып:
– Өзіңізді ойлап, сағынып жүретін шығармыз, – деді жігіт.
– Шығарсыз ба, әлде сағынасыз ба?
– Әрине сағынамын.
– Хат жазарсыз.
– Солай етемін ғой, енді қашан көрісер екенбіз?
– Оны сіз білесіз, туу алыстағы Ресейге іздеп бара қоймаспын.
Осы сәт пойыздың келуі хабарланған.
– Ешкімім жоқ. Өзің естігендей балалар үйінде тәрбиелендім. Туысқандарым да табылмады. Енді өзің бар деп қана жүремін Сабағыңды жақсы оқы. Институтты жақсы бітіріп, ата-анаңның үмітін ақта. Тағы да кездесерміз қоштаспайық, көріскенше күн жақсы болсын. Дәуір қатты толқып тұрғандай еді.
Пойыз жылжи берді. Сонда ғана Назерке кесімді сөзін айтты:
– Қоштасқым келмейді, естисің бе Дәуір, менің де қош-тас-қым келмейді, – деп үзіп-үзіп айқайлады.
Жолда бара жатқанда, Дәуірмен бірге болған аз ғана күндердегі ұмытылмайтын сәттер көз алдынан тізбектеліп өте берген. Дәуір кештетіп кездескен Назеркенің алғашқы махаббаты еді…
***
…Жазғы каникул бітіп, Алматыға келгенде жатақхана поштасында Дәуірден екі хат келіп жатыр екен. Алғашқы хатында қызметіне кіріскенін, қазіргі күндері Мәскеу маңында әскери-әуе жаттығуында жүргенін жазыпты. Алматыда түскен суреттерді планшетіне салып алғанын айтқан. Екінші хатын орыс тілінде сағынышқа толы жолдармен жазыпты. Соңында хатты алғасын, хат күтемін деген…
…Агрофактың соңғы курс студенттерін екі ай мерзімге өндірістік тәжірибеден өту үшін аймақтарға жіберіп жатты. Назерке ойланбастан, Қызылордаға жол тартты.
Облыстық ауыл шаруашылығы басқармасы мұны ең көп күріш өндіретін ауданға жолдады. Аудандық ауыл шаруашылығы бөліміне келді. Бөлім басшысы біршама сөйлескен соң: Қыз баласың ғой, қиындау тиіп жүрер, орталық элеваторға алып қалайын. Жайлы орын тауып беремін, – деді.
– Сонда мен не үйренемін аға, егін алқабына барайын, тәжірибе жинауым қажет ғой. Өзім қалаған мамандықтың қиындығынан қашпаймын, – дегесін сәл ойланып қалған Байтас Қараманұлы: – Екі сағаттан кейін қайта кір, сонда қайда жіберетініміз белгілі болады, – деп қолын қызметтік телефонның тұтқасына соза берді.
Келісілген уақытта келгенде кабинетте екеу отырды.
– Міне, айтып отырған практикантымыз, есімі Назерке. Екінші адам орнынан көтерілді де, сәлемдесті. Қыз шырамытты. Бұрынырақ агрофакты «үздік» бітіріп кеткен Қасымхан емес пе? Ия, тап соның өзі.
– Сіз Қасымхан емессіз бе?
– Қасымханмын. – Жігіт те көз айырмай қарап тұрып: – Сіздер бірінші курсты бітіргенде мен институтты аяқтап кеттім ғой, – деп күлімсіреді.
– Бір-біріңді біледі екенсіңдер, онда жолдарың болсын, сізді бұл жігіт өз кеңшарына апарады. Су жаңа бортты «Уазик» батысқа қарай созылған айдау жолға түсті. Қасымхан Алматыны сұрайды, Назерке жауап береді.
– Қасымхан аға, үйленген шығарсыз?
– Жоқ үйленгенім жоқ, сәті келмей жүр?!
– Сәті келмей жүр ме, әлде лайықты қыз кездеспеді ме? Қыз бұл сұрағының артықтау кеткенін білді. Бірақ, ауыздан шығып кеткесін қайтесің…
Қасымхан сәл кідірістен соң, «бұйрық болмай жүрген шығар» дей салды.
Жарты сағаттай жүріп, ауылға жетті. Директор орталық қырмандағы кабинетінде екен. Қасымхан қызды ертіп кірді. Жас ортасына жетіп қалған арықтау, ақ шашты, бозаңдау кісі мән-жайды толық білгесін: – Осында орын бар, демалыңыз шаруа жайын ертең шешеміз, – деді. Штаб үйіндегі бір шағын бөлмені дайындапты, сонда жайғасты. Кешкі тамақты қырман асханасынан ішіп келіп жатқасын ұйықтап кеткен.
Ертесіне директор Әбсаттар Пірекеев қырмандағы тұқым зертханасында аға агрономның қасында жұмыс жасауға кеңес берді.
– Ауданның күріш егетін барлық шаруашылықтарына осы жерден күріштің «Ақмаржан» сортын екінші класты кондицияға жеткізіп берумен айналысамыз. Егер басқа кеңшарларға неғұрлым тез, таза тұқым дайындап сатсақ, шаруашылықтың рентабілділігі артып, пайдаға шығамыз. Ауыл еңбеккерлерінің табысы молайып, тұрмысы жақсарады, сіздің қызметіңіз ең жауапты жерде, – деді директор. Қыздың ойы егінді алқапқа, яғни бір бригадаға бару еді, мұны бастық сезді білем:
Бізде күріш егісімен айналысатын алты бригада бар, арасында бригадаларға шығып та қайтатын боласыз. Күрішті ору мен бастырудың арасында алшақтық болмауы тиіс, оның агротехникасын көзбен көріп, көңілге түйетін боласыз, асықпаңыз, – деп күлімсіреді.
Тұқым дайындау жөніндегі аға агроном көп жылдық тәжірибесі бар Мәжит деген кісі екен. Қасымхан мен Мәжит ағайы зертханадағы арнайы құрал-жабдықтармен таныстырды. – Мәкеңнен көп нәрсе үйренуге болады, сәттілік тілеймін, – деп Қасымхан асығыстау шығып кетті. – Қырманда күннен-күнге астық көбейіп жатыр, қыркүйек айының ортасы осындай болады. Ертеңнен бастап бұл жер үш ауысымда жұмыс істейді. Күрішті бір тазалап алғасын, арнайы агрегаттарға саламыз. Мұнда бәрі механикаландырылған. Бір ауысымда 7-8 ғана адам еңбек етеді. Сізге ол жақты да бақылап тұру керек. Қазір аудандық тұқым инспекциясының бастығы да келіп қалар, – деген сөзінен бұл жердегі тіршіліктің өте қауырт және жауапты екендігін сезінді. Агрегаттардың жұмыстарын көру үшін қырман ішін аралады. Жал-жал үйіліп жатқан күріштердің арасында алуан түрлі техникалар бар екен. Көбісі жаңа көрінді. Астық тиегіштің ленталы түрі практикантты қатты қызықтырды. Тұмсығын үйілген күрішке кіргізіп жіберген, иір-иір айналмалы шнектер-астықты жалпақ ременлентаға ығыстырып, ол өз кезегінде дәндерді зырғытып апарып, автомашина қорабына құйып жатыр. Қорабы толған автомашина күрішті тізбектеліп қатар-қатар орналасқан қондырғыларға жеткізеді екен…
Арада жарты сағаттай уақыт өткенде қырман қақпасынан бортты «УАЗ» автокөлігі кіріп келе жатты. – Міне, аудандық тұқым инспекциясының бастығы келді, – деді Мәжит ағасы солай қарай бұрылып. Машинадан түскен ұзын бойлы әйел бұл екеуіне қарай беттеді.
– Алматы ауыл шаруашылығы институтынан бізге тәжірибеден өтуге келген студент, есімі Назерке, – деп таныстырды аға агронам.
– Мен Ажармын. Таңертең сенің осы кеңшарға жіберілгеніңді естігем. Мұнда келгенің оңды болған, дән-тұқымнан өседі, халықтың: «тұқымын ал да, жерге бар» дейтіні де сондықтан болар. Біздер бірінші репродукцияны ғылыми-тәжірибе стансасынан алып, оны көбейтеміз. Естіп жатқан шығарсың, аудан шаруашылықтары күріш тұқымын тек осы жерден ғана алады. Ажармен екі арадағы таныс-білістік зертханада жалғасты. Институтты жеті жыл бұрын бітіргенін, туған ауылына келіп агроном, сосын бас агроном, екі жылдан бері аудандық тұқым инспекциясының бастығы қызметін атқарып жүргенін айтқан… Сол күні Ажар қайтпай, Назеркенің қасында қалды. Түннің бір уағына дейін екеуі сырласты. Бір таңғаларлығы алғашқы махаббат туралы екеуінің тағдырлары ұқсас шықты. Ажардың да алғашқы ұнатқаны Хасен есімді ұшқыш жігіт екен. Ата-анасының айтқанына көніп, институт бітіріп келгесін, көршінің баласына тұрмысқа шыққан. Бірақ әлі күнге Хасен көңілінен кетпейтін көрінеді.
– Сонда қалай болды тәте, сүймеген адаммен бірге өмір сүру дегенің – менің ақылыма қонбайды, – деп жіберді қыз.
– Кейде өкінемін, бірақ екі қызым өсіп келеді, соларды медет тұтамын.
– Бодаш аға не қызмет істейді?
– Жоғары білімді құрылысшы…
– Сен менің қателігімді қайталама, махаббатпен ойнауға болмайды.
– Дұрыс ғой, десе де ол алыста, өте алыста… Қызметі де бізге келе бермейді…
– Әне, көрдің бе, алыстағы арманыңды жақындатуға тәуекелің жетпей тұр, мен де сөйткенмін… Назерке көзіне ытқып келген жасты, 2-3 рет сығып-сығып алды да, тым-тырыс қалды. Солай жатып ұйықтап кеткен. Түс көрді: «Өзі туып-өскен Қызылқұмның бір қойнауындағы таныс бұлақтың басында отыр. Көз ұшында осылай қарай қарақұрым қой қаптап келеді. Бірте-бірте мал соңында тортөбел атқа мінген шопан әкесі Дулаттың сұлбасы көріне бастады. Осы сәт, ия осы сәтте аспаннан қатты гүріл естілді. Сәлден соң пәрегі шыр айналған тікұшақ үстіне төніп келді де, бұлақты бір айналып өтті. Қойлар тым-тырақай қашты. Анадайда ат үстіндегі әкесі қолын алға қарай сілкілеп, айқайлағандай болады. Әрірек барып қонған тікұшақтан біреу түсіп келе жатты, кім болды екен өзі? Дәуір емес пе, сол сияқты? Жақындай бергенде таныды, Дәуір емес, Қасымхан…
– Сені алып кетейін деп келдім. Назеркенің қолын босатпай біраз ұстап тұрды да, тікұшаққа қарай жетелей жөнелді. Осы екі ортада тортөбелден асыға түскен әкесі жетті. Қолдар ажырады да, бұл сол орнында қалып қойды. Әкесі мен Қасымхан сырттап кетіп, біраз сөйлесті. Не айтып тұр өздері деген ой Назеркені тағатсыздандыра бастады. Бір сәт әкесі келіп маңдайынан сүйді де: – Қызым, бара ғой, мен келістім, шешеңе айтармын, – деп атына отырып қыратқа қарай құйындатып шаба жөнелді…».
Оянып кеткен… Бұл қандай түс болды өзі? Дәуір дегенім Қасымхан бола кеткені несі? Оның менде несі бар? Тікұшақтағы Дәуір болғанда ғой… Енді ұйықтай алмады, әрі-сәрі оймен біраз арпалысып, көрер таңды көзімен атқарған. Тұрып жуынды да, тоқ шәйнекті қосты. Көрген түсін Ажарға айтпаққа бекінген, бірақ айта алмады. Күні бойы дел-сал күйде жүрді… Зертханада отырған. Қасымхан кірді.
– Алтыншы бригадаға барып қайтайық, күрішті ору мен бастыру жұмыстары қалай жүріп жатыр, дән ысырабы бар ма көзімізбен көреміз, – дегесін дереу жиналып, екеуі егінжайды бетке алған. Рөлде отырған Қасымханға көз қиығын салды. Жігітті бір-екі рет жөткірініп, әңгімеге тартқысы келген еді. Бірақ, оның қасында қыз отырғанымен шаруасы жоқ… Шыдамады білем:
– Қасымхан, мен түс көрдім, – деп қалды.
– Ие, ол қандай түс екен?
– Түсімде сен мені тікұшаққа отырғызып алып кеттің.
Жігіт күліп жіберді де:
– Қайда алып кеттім, мен ұшқыш емеспін ғой.
– Неге күлесің, мен алып кетуге тұрмайтын қызбын ба?
– Олай ойламаймын.
– Сен әуелі Дәуір едің, жақындап келгенде Қасымхан болып шықтың.
– Дәуір деген кім? Ештеңеге түсінбеген бас агроном мәшиненің жүрісін ірікті.
Назерке сөзінің діттеген жеріне тигенін білді. «Міне, қызбен сөйлесуді білмейтін жігітке осылай болғаны жақсы» деді іштей.
– Түсіңді айта бер, жорып көрейін.
– Ондай қасиетің бар болса, күлмегенің жақсы еді ғой.
– Ал, құлағым сенде.
Қасымхан бұрылып, алғаш рет қыз жүзіне сұраулы пішінмен тіктеле қарады.
Назерке әңгімені қалай жеткізерін білмей кідірді.
– Сен қанша қаласаң, сонша тыңдауға әзірмін.
Ішкі сырын әлі танып-білмеген адамға ағынан жарылды.
Әңгімесін әріден, Алматыдағы Дәуірмен кездескен күндерден бастап, түнде көрген түсімен аяқтады.
– Ол жігіт сені сағынып жүр екен, біраздан бері хат жазбадың ба?
– Қол тимей кетті ғой.
– Бүгін қолың босағасын, қалайда хат жаз. Әйтпесе…
– Әйтпесе не болады екен?
– Әйтпесе, Дәуірге айналып кетіп жүрерміз?!
– Олай болу оп-оңай деп ойлайсыз ба?
– Әрине, оңай емес, дегенмен сұлу қызға кім көз салмайды, оның үстіне атамыз қазақта:
«Жібектің түйіні бір, жас-жастың тілегі бір» деген сөз бар емес пе?
– Өз құлағыма өзім сенбей отырмын, мұныңыз қалай бас агроном жолдас?
Қасымхан жақтан жауап естілмеді. Олар егінжайға жетті. Ортадағы атызда қаңқайып тұрған комбайнның жанына келіп тоқтаған. Машинадан түскен екеуге қарай қалған адамдармен Назерке сыпайы амандасты. Қасымхан серігін таныстырды…
Бригада механигі комбайнның бұзылған жерін жөндеп, жарты сағатта іске қосатынын айтты. Қалған екі комбайнның астық бастырып жатқанын көргесін, жетінші танаптағы жаткаларға қарай бет алды. Осы жерде бригадир Қонысбекті кездестірді. Екі жатка тоқтаусыз жүріп жатыр екен. Бас агроном өндіріс бригадиріне ору мен бастырудың арасын ұзатпауын тапсырды. Назерке күріш дестелерінің арасын аударыстырып қарады. Түп-түзу тартылған дестелер қалың. Орақ сапалы. Егісті түгел аралап көріп, қайтуға бет алғанда түс болған. Қасымхан «Уазиктің» кішкене радиоқабылдағышын қосып еді, егінжай ерлеріне деп беріліп жатқан концерттің үстінен түсті: «…Алғашқы махаббат жүректі тербейді, мәңгілік бақ құсым қоштасқым келмейді…» деп өз әнін шырқап жатқан Марат Омаровтың үніне құлақ түрген Назеркенің көз алдына Дәуір келе қалды да, қиялы Алматыдағы өткен күндерді шарлады. «Қоштасқым келмейді» деп еді-ау, мен де солай дегем… Қасымхан өнерден де құралақан жігіт емес еді. Домбыра, баян аспабтарында ойнап, ән де салатын. Шәмші мен Әсеттің біраз әндерін нақышымен қайыратын. Арқаның кең тынысты, асқақ әндерін үйреніп жүрген ол мектеп бітіргесін консерваторияға түскісі келді, бірақ анасы қолайламады:
– Осы ауылда агроном жоқ, сырттан келеді, тұрақтамайды. Агрономдық оқуға бар, балам, әкеңнің де арманы сені агроном ету еді… Қасымхан анасының айтқанынан шықпай, Алматының ауыл шаруашылығы институтына құжат тапсырған…
Темірбек ЕСЖАНОВ
(Жалғасы бар)
