Жуырда Дүниежүзілік фотография күні өтті деген хабар естіліп қалды.
Қырық бес жыл баспасөздерде үзіліссіз фототілші болып, 2014 жылы зейнетке шыққан марқұм Болат аға Омарәлиевпен жиі әңгімелесетін едім. Сол кісі: «Жәңгір ханның, Құнанбайдың, Шоқан Уәлихановтың фотоаппаратпен түскен суреттері бар» дейтін.
Б.Омарәлиев 1979 жылы «Социалистік Қазақстан» газеті жариялаған фотоконкурстың бірінші бәйгесін жеңіп алған. Одан кейін де республикалық басылымдар жариялаған бәйгелердің жеңімпазы болған. Кезінде КСРО-ның атынан ат үркетін «Советское фото» журналы, «Известия» газеті Омарәлиев түсірген бірнеше суретті көшіріп беріп, өз пікірлерін де жариялаған.
Осы өнерге күллі өмірін арнаған адамның білетіні де көп еді. Бірақ, бардың қадірін жоқта іздейтін мен бірінші ақымақ емеспін. Күнделікті күйбең, күйкі тірлік сөзінен асып, ағамыздың кеудесіндегі маржандарын сүзіп алып қалмағанымыз-ай, ә… Ол кісі тарихи тұлғалардың түсірілген суреттері туралы айтқанда, сөзіне тағы бір нәрселер қосқысы келген шығар, қалды енді, солай…
Қазір алдымызда «Google» деген тұңғиық тұр, керегіңді тауып береді. Мен де сол білгіштің көмегін алдым. Одан мынадай деректер шықты: «Жәңгір хан мен оның жұбайының (1840), Шоқан Уәлихановтың (1847) және Құнанбайдың (1853) фотопортреттері сақталған».
Негізі фотоөнердің тарихы 1826 жылдан бастау алады екен. Сол жылы француз өнертапқышы Жозеф Нисефор Ньепс деген кісі өзі түсірген алғашқы суретін жариялаған. Егер биылғы жылды адамзат фотоөнеріне екі жүз жыл десе жарасады.
Фотоөнердің қазаққа келуі де сол кезеңнің айналасы. 1840 жылы Жәңгір хан Ордада мектеп ашып, оқушыларды суретке түсіру үшін фотограф жалдапты. Сол кезде жеті жасар Шәңгерейді осы өнерге баулыған.
Шындығында, зерттеушілердің пікірінше, қазақтың тұңғыш фотографы Жәңгір ханның немересі Шәңгерей Бөкейұлы болып есептеледі екен. Айтса айтқандай, оған дейін мына кісі түсіріпті деген фотосуретшінің есімі еш жерде жоқ.
Шәңгерей Орынбордағы кадет корпусында оқып, офицер шенін алған. Орыс патшасының негізгі ойы түсінікті. Қазақты және басқа Орта Азия елдерін бодандықта ұстау. Мұны әріден сезген Шәңгерей: «Мен халқымды жазалау үшін емес, ағарту үшін білім алдым» деп оқуын тастап кеткен.
Шәңгерей өте зерек, білімді болған. Өзі де өлең жазған, орыс ақындарының шығармаларын да қазақшаға аударған. Мысалы, М.Лермонтовтың «Беглец» повесін қазақ тілінде сөйлеткен.
Сондай-ақ, ол мектеп ашып, оған ұстаздық ету үшін көп тіл білетін ағартушы, кейін қызыл өкімет қолынан қаза болған атақты Ғұмар Қарашты шақырған.
Ең бір қызығы, 1901 жылы Бөкей Ордасының 100 жылдығына орай, қазақ даласын ағартудағы еңбегі үшін ІІ Николай патша Шәңгерей Бөкейге фотоаппарат сыйлаған. Осыдан кейін өзі бұрыннан жақсы білетін фотография өнері оның сүйікті ісіне айналған.
Негізі фотосуретке түсіру – бекзат өнердің бірі. Қазір фотоаппарат әрбір смартфонда бар, сондықтан әркім-ақ суретке түсіре алады. Бірақ, қалай? Ол табиғат сұлулығын, адамның жүзінен оқылатын жан дүниесін мінсіз етіп көрсете ала ма? Жоқ, бар болған күнде ондайлар тым аз.
«Суретке түсірудің негізгі екі әдісі бар. Бірі – бейненің арнайы назарын аударту, екіншісі – тосыннан түсіру. Осының екеуіне де фотографтың шеберлігі қажет, ең бастысы, өз нысанасын сезіне білуі қажет» дейтін еді, Болат ағам.
Мен өзім оқушы кезімде «Зоркий» деген фотоаппаратпен суретке түсірдім. Қараңғы бөлмеде отырып, түнімен сурет шығаратынбыз. Әуресі көп, бірақ, алушылардың қызығушылығы шаршағаныңды ұмыттырып жібереді.
Осы күні суретке ынтам кеміді. Суретке түсіру оңай, кез келген жерде. «Адам суретке түскен сайын, соған беріліп, жаны кеми береді» дейтін еді, бір молдалар. Ай, біздің мүрдем кететін кезіміз келді…
Бір жылы «Тойда түсірілген суреттер» деген мақала жаздым. Фотограф әр мейрамханада жүр, қонақтарды дастарқан басына қаз-қатар тізіп қойып түсіреді де, солғын қылып шығарып қолыңа ұстатады, ақысы бар, әрине. Үйге әкеліп тастай саласың, үйіліп жата береді. Ол суреттерде сезім жоқ, тек «әдемі болып тұрмын ба» деген жасандылық қана бар. Астындағы жазуын алып тастасаң, қайда тұрғаның белгісіз, ештеңені еске түсіре алмайды.
Қайран, Жозеф екі жүз жылдан кейін өзің ойлап тапқан өнердің қадірі түседі деп ойламаған шығарсың. Алайда, қуанышың да қуармасын, қоғам өмірінде өтпелі кезең деген бар.
Біз фотосурет өнеріне қайта ораламыз.
Дүйсенбек АЯШҰЛЫ,
«Сыр бойы»
