Отандық археологияның дамуына сүбелі үлес қосып, білімі мен біліктілігін ғылымға арнаған белгілі ғалым, археолог, қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор Мадияр Елеуов мерейлі 80 жасқа толып отыр.
Мадияр Елеуұлы 1946 жылы 3 мамырда Шиелі ауданындағы Еңбекші ауылында дүниеге келген. 1965 жылы Шиелідегі №147 орта мектепті бітірді. Жастайынан аңыз әңгімелерді, тарихи дастандарды оқыған ол бала кезінен тарихшы болуды армандайды. Мектепті бітірген соң еңбек жолын туған ауылында бастады. Одан кейін әскери борышын өтеді. «Талаптыға нұр жауар» демекші, 1970 жылы С.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетіне оқуға түсті. Студенттік кезеңнің екінші жылы тарих факультетінде «Археология және этнография» кафедрасы ашылады. Кафедраға жан-жақтан мықты кәсіби археологтар жиналып, студенттерге өзі жүргізіп жүрген зерттеулер, Қазақстан тарихына қатысты қызықты мәліметтер бойынша дәріс оқиды. Сол дәрістер Мадияр Елеуовтің «тарихшы болсам» деген арманын әрі қарай жетелеп, болашақ мамандық бағытын археологияға бұруына алып келеді.
Ол алғашқы зерттеу жұмысын 1973 жылы Түркістан археологиялық экспедициясының құрамында ортағасырлық Түркістан қаласы орнында жүргізіліп жатқан қазбадан бастайды.
Университетті 1975 жылы үздік бітіріп, армандаған мамандығының иесі атанды. Сол жылы жолдамамен Қызылорда облыстық мәдениет басқармасына жұмысқа жіберіліп, облыстық тарихи-өлкетану музейінде аға ғылыми қызметкер болып қабылданады. Музейде жүріп археологияға деген қызығушылығы арта түседі. Сол қызығушылық, жастайынан арманы оны өзі оқыған оқу ордасы – ҚазҰУ-ге қайта алып келеді. 1976-1999 жылдары Әл Фараби атындағы ұлттық университетте лаборант, ассистент, аға оқытушы, доцент, докторант, ал 1999-2001 жылдары Л.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті археология және жалпы тарих кафедрасының меңгерушісі, 2001 жылы Қ.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті археология, этнология және мұражай ісі кафедрасының меңгерушісі, 2002-2008 жылдарда осы университеттің археология ғылыми-зерттеу орталығының директоры, 2008 жылдан бері Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті археология, этнология және музеология кафедрасының профессоры, Археология және антропология республикалық ғылыми-зерттеу институтының бас ғылыми қызметкері, «Археолог» халықаралық ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС директоры, Сарайшық ортағасырлық қаласындағы қазба жұмыстарына ғылыми сарапшы.
Сондай-ақ ол ортағасырлық Ақтөбе қаласының ЮНЕСКО қорғауына «Чанъань-Тянь-Шань коридорындағы Ұлы Жібек жолы нысандары: Қойлық, Қарамерген, Талғар, Ақтөбе, Ақыртас, Құлан, Қостөбе, Өрнек қалалары» атты атаумен енуіне белсенді атсалысқан.
Профессор М.Елеуов еліміздің тарихи-мәдени ескерткіштерін есепке алу, қорғау және қайта қалпына келтіруге Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында кең көлемде зерттеу жұмыстарын жүргізіп, 3000-нан аса түрлі тарихи кезеңдерден сақталған археологиялық ескерткіштерді ашып, ғылыми айналымға енгізген. Солардың қатарында ортағасырлық Ақтөбе, Қарашық, Қышқала, Үтіртөбе қалалары және Сауысқандық шатқалдарындағы тасқа салынған суреттер бар. Тек Шиелі ауданынан 53 оба, 21 тасқа салынған сурет, 28 елді мекен, қала, Жаңақорған ауданынан 181 оба, 15 тасқа салынған сурет, 25 елді мекен, қаланы ашқан.
Ғалымның жетекшілігімен «Тұран археологиялық экспедициясы» табиғи апаттан (өзен шайып) және ХХ ғасырда жүргізілген шаруашылық жұмыстары кезінде бұзылған және бұзылып жатқан ортағасырлық елді мекендер мен қалаларда зерттеу жұмыстарын жүргізіп, оларды келешекте туристік нысандар қатарына қосу үшін нақты шараларды іске асырды. «Тұран археологиялық экспедициясы» Қызылорда, Түркістан, Жамбыл облыстарын қамтыды.
Профессор 400-ден аса ғылыми мақаланың, бірнеше монография мен жоғары оқу орны студенттеріне арналып жазылған оқу құралының авторы. Сондай-ақ «Мәдени мұра» ұлттық стратегиялық бағдарламасымен жарық көрген «Қызылорда облысы тарих және мәдениет ескерткіштері», «Оңтүстік Қазақстан тарих және мәдениет ескерткіштері», «Жамбыл облысы тарих және мәдениет ескерткіштері», «Мырзашөл тарих және мәдениет ескерткіштері» жинағының тең авторы.
М.Елеуовтің жетекшілігімен жүргізілген Қызылорда облысының көрнекті ескерткіші Қышқала қаласындағы сегіз қырлы медресе орны, Түркістан облысы, Қарашық ортағасырлық қаласынан Орта Азиядағы ең үлкен қыш күйдіретін пеш, қонақүй орындарының, қыш құдықтың ашылуы Қазақстан археологиясында үлкен жаңалық болды. Қазба жұмыстарынан алынған артефактілер ҚР Ұлттық музейі, Қызылорда, Жамбыл, Түркістан облысы музейлері, Әл Фараби атындағы ҚазҰУ, «Археология» оқу музейі қорына табысталған. Ортағасырлық Ақтөбе қаласынан алынған артефактілер Тараз қаласындағы музейлердің негізгі археологиялық қорын құрайды.
М.Елеуов 2013 жылы облыс əкімдігі жанынан құрылған тарихи-мəдени мұраларды қорғау жəне пайдалану жөніндегі ғылыми əдістемелік кеңес төрағасының орынбасары жəне кеңес жанынан құрылған далалық комиссия төрағасы ретінде Шірік Рабат, Жанкент, Сығанақ және Сортөбе-1 қалашықтарында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстарына үлес қосты.
Археолог-ғалым туған жері Шиелі ауданының тарихи-өлкетану музейінің ашылуына мұрындық болған. Осы музейде ғалымға арналған арнайы экспозиция бар. 2016 жылы М.Елеуовке Шиелі ауданының құрметті азаматы атағы берілді.
Жалпы, М.Елеуовтің табанды әрі табысты еңбегі лайықты бағаланып жүр. Атап айтқанда, 2006 жылы Білім және ғылым министрлігінің «Құрмет грамотасымен» марапатталып, 2009 жылы жоғары оқу орнының үздік оқытушысы атанса, 2010 жылы «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді. 2023 жылы «Қазақстанның үздік ғылыми қызметкері» төсбелгісімен, 2024 жылы «Парасат» орденімен марапатталды.
Мерейлі сексен жасқа толып отырған ұлағатты ұстаз, атақты ғалымның өмір жолы ғибратқа толы. Оның қазақ ғылымына, отандық тарих, археология саласына қосқан үлесі ұшан теңіз.
Айнұр БАТТАЛОВА,
«Сыр бойы»
