Музей қорын толықтыруда экспонаттар мен жәдігерлер екі бағытта қабылданады. Құнды дүниелер негізгі қор есебіне қабылданса, экспозиция және көрме құруға көмекші құрал ретінде пайдаланатын жәдігерлер ғылыми көмекші қорға тіркеледі.
Солардың бірі – қайрақ. Қарапайым ғана көрінгенімен, қайрақ – күнделікті өмірде аса қажет болған, шеберлік пен ұқыптылықтың белгісіндей құрал. Ол тек темірді өткірлеу үшін ғана емес, адамның еңбекке деген жауапкершілігін де айқындайтын бұйым ретінде бағаланған.
Осындай шаралардың бірінде Қармақшы ауданының тұрғыны Аққозы Көшіретов музейге сый ретінде үйінде сақтаулы тұрған қол қайрақты тапсырды.
Қайрақ – адамзат тарихындағы ең көне құралдардың бірі. Оның пайда болуы темір дәуірімен тығыз байланысты. Археологиялық деректерге сүйенсек, алғашқы қайрақтар б.з.д. I мыңжылдықта, яғни темір құралдар кеңінен қолданыла бастаған кезеңде пайда болған. Ал қазақ даласында қайрақты пайдалану дәстүрі орта ғасырлардан бастап кең тараған.
Әсіресе XV-XIX ғасырлар аралығында қайрақ тұрмыста жиі қолданылған. Бұл кезеңде қазақ халқы мал шаруашылығымен айналысып, күнделікті өмірде пышақ, орақ, шалғы, балта сияқты құралдарды көп пайдаланған. Осындай құралдарды үнемі өткір күйде ұстау үшін қайрақтың рөлі зор.
Кейінірек, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қолмен айналатын қайрақ түрлері пайда болды. Бұл нұсқасы әлдеқайда ыңғайлы әрі тиімді болды. Ағаштан жасалған қондырғыға орнатылған тас немесе темір диск арнайы тұтқа арқылы айналдырылып, құралдарды тез әрі сапалы қайрауға мүмкіндік берген.
Қайрақтың негізгі бөлігі – қайрақ тас. Бұл тас әдетте қатты жыныстардан, мысалы, құмтас немесе арнайы минералдардан жасалған. Оның беті тегіс әрі берік болуы қажет, себебі ол темірді қажап, өткірлейді.
Қолмен айналатын қайрақ бірнеше бөліктен тұрады:
Ағаш тіреуіш (станок) – қайрақты ұстап тұратын негіз;
Айналмалы тас – негізгі қайрау бөлігі;
Темір білік – тасты айналдыратын ось;
Тұтқа (иін) – адам күшімен айналдыруға арналған құрал.
Бұл құрылым қарапайым болғанымен, өте тиімді жұмыс істейді. Тұтқаны айналдырғанда тас жоғары жылдамдықпен қозғалып, темір құралдарды өткірлейді.
Қазақ халқы үшін қайрақ тек құрал емес, күнделікті тіршіліктің ажырамас бөлігі болды. Мал сою, ағаш, шөп шабу сияқты жұмыстарда қолданылатын құралдардың өткір болуы аса маңызды еді. Өткір құрал – қауіпсіздік пен тиімділіктің кепілі.
Осы құралдардың барлығы уақыт өте келе мұқалады, сол кезде қайрақ көмекке келеді. Сондықтан әрбір үйде қайрақ тұруы қалыпты жағдай болған.
Қайрақ қолдану – өз алдына бір өнер. Темірді кез келген адам дұрыс қайрай алмайды. Құралды қайрау үшін белгілі бір бұрышты сақтау, қысымды дұрыс қолдану қажет. Бұл – тәжірибені талап ететін іс.
Шебер ұсталар қайрақты ерекше шеберлікпен пайдаланған. Олар темірді тек өткірлеп қана қоймай, оның сапасын да сақтап отырған. Дұрыс қайралған құрал ұзақ уақыт қызмет етеді және жұмыс өнімділігін арттырады.
Қайрақ қазақ мәдениетінде ол еңбекқорлықтың, ұқыптылықтың символы ретінде қарастырылған. «Қайрағың өткір болсын» деген тілек те бекер айтылмаған. Бұл сөз тек құралға емес, адамның ісіне де қатысты.
Сонымен қатар қайрақ кейбір салт-дәстүрде де кездеседі. Мысалы, ұста шеберханаларында қайрақ қасиетті құралдардың бірі ретінде бағаланған.
Бүгінде технология дамып, электрлі қайрау құралдары пайда болды. Дегенмен, дәстүрлі қайрақ өз маңызын толық жоғалтқан жоқ. Ол әсіресе ауылдық жерлерде, қолөнер шеберханаларында әлі де қолданылып келеді. Музейлерде тарихи жәдігер ретінде сақталып, халыққа таныстырылуда. Бұл – өткен мен бүгіннің арасындағы байланысты көрсететін маңызды құрал.
Қайраққа қарап, өткен өмірдің бейнесін көруге болады. Ол – қарапайым еңбек адамының күнделікті серігі болған зат. Әрбір сызаты – уақыттың белгісі, тарихтың ізі.
Қайрақ арқылы біз ата-бабаларымыздың еңбекқорлығын, шеберлігін және тұрмысын түсінеміз. Қарапайым ғана көрінетін бұл заттың артында үлкен тарих, мол тәжірибе және ұлттық құндылық жатыр. Сондықтан қайрақты тек құрал ретінде емес, мәдени мұра ретінде бағалауымыз керек.
Ұрпақтан ұрпаққа жеткен осындай бұйымдар арқылы біз өз тарихымызды танимыз, өткенімізді құрметтейміз және болашағымызды бағамдаймыз.
С.РЫСБАЕВ,
Қармақшы аудандық тарихи-өлкетану музейінің әдіскері
