Қазақ халқының дәстүрлі музыкалық мәдениеті – ұлттың рухани болмысын, тарихи жадын және көркемдік дүниетанымын сақтап келген бай мұра. Соның ішінде қобызбен жыр орындау дәстүрі ерекше орын алады. Бұл өнер түрі тек әуен мен сөздің қосындысы ғана емес, халықтың терең философиялық танымын, өмірге көзқарасын, елдік мұратын танытатын күрделі рухани құбылыс болып саналады.
Қобыз қазақ ұғымында ежелден киелі аспап ретінде бағаланған. Оның үні адамның ішкі сезімін, табиғаттың сырын, заманның мұңын жеткізетін ерекше дыбыстық болмысқа ие. Ал жыр – халықтың тарихи тәжірибесін, батырлық рухын, адамгершілік мұратын ұрпақтан ұрпаққа жеткізген сөз өнері. Осы екі арнаның тоғысуынан қобызбен жыр орындау дәстүрі қалыптасты.
Бұл дәстүрдің түп негізі Қорқыт ата есімімен тығыз байланысты. Қорқыт туралы аңыздар мен күйлер қазақ халқының қобызға деген ерекше құрметін айқындайды. Оның сарыны кейін бақсы-жыраулар, жыршылар, қобызшылар арқылы жалғасып, ұлттық өнердің маңызды саласына айналды. Қазақ халқының көне музыкалық аспаптарының бірі ретінде ғасырлар бойы халықпен бірге жасап келеді. Оның құрылысы да, үні де табиғатпен тығыз байланысты. Тұтас ағаштан ойылып жасалуы, шанағына тері тартылуы, ішегінің жылқы қылынан тағылуы табиғи болмысын көрсетеді. Мұндай ерекшеліктер аспаптың дыбысына да әсер етіп, оған қоңыр, терең, мұңды әрі сырлы үн береді.
Ежелгі дәуірлерде қобыз бақсылық дәстүрмен тығыз байланыста болды. Өйткені емшілік, ғұрыптық, рухани рәсімдерде қолданылған. Халық сенімінде үні адам жанын тыныштандырып, тылсым күштермен байланыс орнатады деген түсінік қалыптасқан. Сондықтан қарапайым музыкалық аспап ретінде емес, киелі құрал ретінде қабылданды. Уақыт өте келе бұл шеңберден шығып, жыраулық және жыршылық өнермен ұштаса бастады. Жыраулар ел тарихын, батырлар ерлігін, халықтың мұң-мұқтажын, өмір туралы толғаныстарын жеткізді. Оның үні жырдың мазмұнын күшейтіп, тыңдаушыға ерекше әсер сыйлады.
Қобызбен жыр орындау дәстүрін сөз еткенде, Қорқыт ата мұрасын айналып өту мүмкін емес. Ол жалпы түркі халықтарының рухани мәдениетінде даналықтың, күйшілік өнердің, мәңгілік өмір туралы толғаныстың символы ретінде танылады. Халық аңыздарында қобызды алғаш жасаған, оның үні арқылы адамзат тағдырын, өмір мен өлімнің сырын толғаған тұлға ретінде бейнеленеді.
Қорқыт күйлерінің ерекшелігі – олардың философиялық тереңдігінде. Бұл сарындарда адамның өмірге құштарлығы, ажалмен күресі, мәңгілікке ұмтылысы көрініс табады. Сондықтан тек музыкалық шығарма ретінде емес, халық дүниетанымының көркем көрінісі ретінде бағаланады.
Қорқыттан бастау алған қобыз сарыны кейінгі жыраулардың орындаушылық дәстүріне әсер етті. Жыраулар жырды жай ғана айтып қоймай, оны белгілі мақаммен, ырғақпен, дауыс мәнерімен орындаған. Қобыз сол орындаудың эмоциялық қуатын арттырып, жырдың ішкі мазмұнын тереңдете түсті.
Жыраулық өнерде сөз бен саз бір-бірінен ажырамайтын тұтас құбылыс болды. Жырдың мәтіні халықтың ой-санасын жеткізсе, қобыздың үні сол ойдың сезімдік астарын ашты. Осы тұрғыдан алғанда, қобызбен жыр айту – қазақ өнеріндегі синкретті дәстүрдің жарқын үлгісі.
Қазақ даласында қобызбен жыр орындаған өнер иелері аз болмаған. Олардың қатарында Қойлыбай бақсы, Жанақ жырау, Ықылас Дүкенұлы сияқты тұлғалардың орны ерекше. Бұл өнерпаздар қобызды тек аспап ретінде емес, рухани мұраның өзегі ретінде танып, халық арасында кеңінен насихаттаған.
Қойлыбай бақсы туралы аңыздарда қобыз арқылы ерекше қасиет көрсеткені, рухани күш иесі ретінде танылғаны айтылады. Оның бейнесі қазақ халқының көне дүниетанымындағы бақсылық, жыраулық және қобызшылық дәстүрдің бір-бірімен тығыз байланысты болғанын көрсетеді.
Жанақ жырау да – қобызбен жыр орындау дәстүрінде өзіндік орны бар тұлға. Ол ел аралап, халық жырларын орындап, әсіресе, эпикалық мұраларды жеткізуде үлкен қызмет атқарған. Жанақтың орындаушылық өнері жыр мен қобыздың үйлесімді бірлігін танытады.
Ал Ықылас Дүкенұлы қобыз өнерін жаңа белеске көтерген ірі тұлға ретінде белгілі. Ол Қорқыт дәстүрін жалғастырып қана қоймай, қобыздың көркемдік мүмкіндігін кеңейтті. Ықыластың күйлері арқылы қобыз халықтық орындаушылықтан кәсіби өнер деңгейіне көтеріле бастады.
XIX-XX ғасырлар қазақ қоғамы үшін үлкен тарихи өзгерістер кезеңі болды. Осы өзгерістер қобызбен жыр орындау дәстүріне де әсер етті. Хандық биліктің жойылуы, отарлық саясаттың күшеюі, көшпелі өмір салтының әлсіреуі жыраулардың қоғамдағы бұрынғы орнын өзгертті. Бұрын олар ел басқару ісіне араласып, хан ордасында ақылшы, рухани жетекші қызметін атқарған. Халықтың мұңын жеткізіп, елдік мәселелерді жыр арқылы көтерген. Ал қоғамдық құрылым өзгерген кезде бұл қызмет біртіндеп шектеле бастады. Сонымен қатар кеңестік кезеңде дәстүрлі діни-рухани ұғымдарға, бақсылыққа, көне наным-сенімдерге сыни көзқарас күшейді. Қобыздың бақсылықпен байланысы оның еркін дамуына белгілі бір дәрежеде кедергі келтірді. Осылайша қобызбен жыр айту дәстүрі бұрынғы табиғи ортасынан алыстап, кейбір орындаушылық мектептер әлсірей бастады.
Дегенмен бұл дәстүр толық жойылып кеткен жоқ. Халық жадында, жекелеген орындаушылардың шығармашылығында, аймақтық өнер мектептерінде үлгілері сақталып қалды. Кейін кәсіби музыкалық білім беру жүйесінің қалыптасуы бұл өнердің қайта жаңғыруына мүмкіндік берді. Тәуелсіздік жылдарында ұлттық мәдени мұраға деген көзқарас жаңарып, дәстүрлі өнерге қызығушылық арта түсті. Осы үдеріс қобызбен жыр орындау дәстүрінің қайта жандануына жол ашты. Қазіргі уақытта бұл өнер тек тарихи мұра ретінде ғана емес, кәсіби сахналық орындаушылықтың бір саласы ретінде де дамып келеді.
XXI ғасырдағы қобызбен жыр орындаушылар көне дәстүрді сақтай отырып, оны жаңа орындаушылық талаптармен ұштастыруға ұмтылуда. Қазіргі өнерпаздардың репертуар таңдауы, мақам ерекшелігі, сахналық мәдениеті қобызбен жыр айту өнерінің жаңа сипат алғанын көрсетеді. Орындаушылар үшін қобыз тек сүйемелдеуші аспап емес, жыр мазмұнын ашатын көркемдік құралға айналды. Қобыздың үні арқылы жырдың драмалық қуаты күшейіп, тыңдаушыға әсері артады. Бұл дәстүрдің бүгінгі сахнада да маңызын жоғалтпағанын білдіреді. Сонымен қатар қобызбен жыр айту өнерін оқу орындарында оқыту, ғылыми тұрғыдан зерттеу, фестивальдер мен концерттер арқылы насихаттау – оның болашақта сақталуына ықпал ететін маңызды қадамдар.
Дәстүрлі өнердің өміршеңдігі оны тек сақтау арқылы емес, жас ұрпаққа үйрету, орындаушылық тәжірибеге енгізу арқылы қамтамасыз етіледі. Қобызбен жыр орындау дәстүрі – қазақ халқының рухани мәдениетіндегі терең тамырлы өнер саласы. Бұл дәстүрде көне дүниетаным, жыраулық поэзия, музыкалық орындаушылық және халықтық философия өзара тоғысқан. Қобыздың қоңыр үні мен жырдың мағыналы сөзі бірігіп, қазақтың тарихи жадын, елдік рухын, адамгершілік мұратын ғасырлар бойы сақтап келді.
Қорқыттан бастау алған қобыз сарыны кейін бақсы-жыраулар, қобызшылар, жыршылар арқылы жалғасып, ұлттық өнердің маңызды арнасына айналды. XIX-XX ғасырлардағы тарихи өзгерістер бұл дәстүрді әлсіреткенмен, оның рухани өзегі үзілген жоқ. Қайта тәуелсіздік кезеңінде қобызбен жыр айту өнері жаңа тыныс алып, қазіргі мәдени кеңістікте қайта жаңғыра бастады. Сондықтан қобызбен жыр орындау дәстүрін зерттеу, сақтау және дамыту – ұлттық өнерді құрметтеудің, рухани сабақтастықты жалғастырудың маңызды жолы. Бұл өнер қазақ халқының өткенін танытып қана қоймай, бүгінгі ұрпақтың ұлттық болмысын нығайтуға қызмет етеді.
Салтанат ЕРСҰЛТАН
