Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің студенттер сарайында халықаралық деңгейдегі ғалымдардың қатысуымен «Оғыздардың материалдық және рухани мәдениеті» ғылыми-танымдық кітап каталогының таныстырылымы, сонымен бірге, «Жанкент археологиялық экспедициясына 20 жыл» атты дөңгелек үстел өтті.
Жиынның алғашқы бөлімін Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің басқарма төрағасы-ректор Наурызбай Байқадамов ашып, маңызды жиынға арнайы шақырумен Ресей, Германия, Ұлыбритания, Өзбекстан және еліміздің өзге өңірлерінен келген мәртебелі ғалымдарға алғыс білдірді. Сондай-ақ модератор қатысушыларды жиынның күн тәртібінен хабардар етті.
– Мемлекеттер шежіресінде айшықты із қалдырған оғыздар тарихы – Еуразия кеңістігінің ортағасырлық дәуіріндегі аса маңызды тақырып. Олардың саяси тарихы, мәдениеті, шаруашылығы және этникалық үрдістері мен көрші халықтармен байланысы бүгінгі таңда да көптеген ғылыми зерттеудің өзегіне айналып отыр. Бұл тарихи мұраны нақты археологиялық деректер арқылы танытатын маңызды орталықтардың бірі – Оғыз мемлекетінің астанасы болған Жанкент қаласы. Жанкент – жай ғана археологиялық ескерткіш емес, Сыр бойындағы ортағасыр өркениетінің, оғыз дәуірінің тарихы мен мәдениетінің куәсі. Бүгінгі кездегі археологиялық зерттеулер оның тарихын, құрылымын және оғыз дәуіріндегі мәдениетін анықтауға мүмкіндік беруде. Зерттеулер нәтижелерінің маңызды бөлігі Жанкенттің 9-11 ғасырларда оғыз мемлекетінің астана орталықтарының бірі болғанын нақтылай түсетін археологиялық деректердің жиналуы, – деді Н.Байқадамов.
Оның айтуынша, археологиялық зерттеулер бір ғана зерттеу объектісі емес, жалпы оғыздардың саяси және мәдени тарихын анықтауға, Сырдария құрамындағы ортағасырлық қала мәдениетінің дамуын, Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланыстарын, қала тұрғындарының тұрмысы мен қолөнерін зерделеуге мүмкіндік беретін маңызды мәселелерге негіз болып отыр. Айта кетейік, жыл аясында Қызылорда облысы әкімдігі ТҮРКСОЙ халықаралық ұйымымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық музейімен бірлесіп Стамбұл қаласында «Оғыз феномені: Ұлы Даладан Анадолыға дейін» атты халықаралық көрме мен ғылыми конференция өткен болатын. Осы жиынға Қызылорда облысынан өкіл ретінде облыс әкімінің кеңесшісі, экс сенатор Руслан Рүстемов қатысқан еді.
Жиында сөз алған Руслан Рүстемұлы осынау тарихи маңызды тақырып аясында ұйымдастырылып отырған жиынның әсіресе, Сыр өңірі үшін сипаты ерекше екеніне тоқталды.
– Тарихқа көз жүгіртсек, Қазақ даласы сақтар мен ғұндардан бастап, сан алуан тайпалар мен өркениеттер тоғысқан қасиетті мекен. Солардың ішінде түркі дүниесінің тарихында айрықша орны бар оғыздардың мұрасы ерекше мәнге ие. IX-X ғасырлардағы араб географтарының еңбектерінде бүгінгі Қазақстанның батысы мен оңтүстігі, Үстірт пен Солтүстік Арал өңірі оғыздардың тарихи мекені ретінде аталады. Ал Сыр бойындағы көне Жанкент қалашығы оғыз мемлекетінің саяси орталығы болған тарихи шаһар.
Жанкенттің тарихы – бір ғана археологиялық ескерткіштің тарихы емес, ол Сыр бойында қалыптасқан қала мәдениетінің, сауда мен қолөнердің, мемлекеттілік пен өркениеттің терең тамыры бар екенін айғақтайтын құнды мұра. Осы тұрғыдан алғанда, 2005 жылдан бері жүргізіліп келе жатқан Жанкент археологиялық экспедициясының 20 жылдық зерттеу жолы айрықша маңызға ие. Аталған уақыт аралығында қалашықтың шамамен 4 мың шаршы метр аумағы зерттеліп, қаланың қорғаныс құрылыстары мен тұрғын үй орындары анықталды. Археологиялық қазба жұмыстары барысында табылған 570-ке жуық бірегей жәдігер музей қорларына тапсырылды. Бұл жай ғана сан емес, әрбір жәдігер өткен дәуірдің үнсіз куәгері. Оның артында бір адамның өмірі, бір қоғамның тұрмысы, бір дәуірдің мәдениеті тұр, – деді ол.
Айтуынша, Жанкенттен Анадолыға дейінгі тарихи сабақтастықты зерттеу – екі халықтың өткенін ғана емес, болашағын да жақындастыратын маңызды бағыт. Мысалы, 2024-2025 жылдары Астанадағы Ұлттық музейде «Қазақ даласындағы оғыз тарихи мұрасы» және «Оғыз дала мәдениетінің іздері» атты халықаралық көрмесі алғаш рет ұйымдастырылып, тарихи маңызды қадам бастау алған. Ал биыл Қызылорда облысы әкімдігі ТҮРКСОЙ халықаралық ұйымымен және Қазақстан Республикасының Ұлттық музейімен бірлесіп Стамбұл қаласында өткізген «Оғыз феномені: Ұлы Даладан Анадолыға дейін» атты халықаралық көрме мен ғылыми конференция ортақ тарихымыздың халықаралық деңгейде насихатталуына жол ашқан маңызды мәдени оқиға болды.
– Өзім осы мәдени-тарихи сапарда қазақстандық делегация құрамын Стамбұл қаласына бастап барып, екі елдің зиялы қауымы жиналған жиынның басы-қасында болып, Қазақ-Түрік халықтарының тарихы терең бауырластық байланыстарына тағы бір мәрте куә болып келдім. Мұндай бастамалардың жүзеге асуына қолдау көрсеткен сол кезеңдегі Қызылорда облысының әкімі, бүгінде Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің бірінші орынбасары қызметін атқарып отырған Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаевқа ризашылығымды білдіремін, – деді Руслан Рүстемұлы.
Жиында тарих ғылымдарының кандидаты, профессор, Тұран-Профи академиясының ректоры Манен Омаров, Қазақстанның ұлттық географиялық қоғамының мүшесі, этнограф-картограф, өлкетанушы Гизат Табулдин, Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының бас директоры Ақан Оңғарұлы құттықтау сөз сөйледі.
Ғылыми-танымдық іс-шараның бірінші бөлімін қорытындылау сәтінде облыс әкімінің кеңесшісі Руслан Рүстемов, Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының бас директоры Ақан Оңғарұлы, Эберхард Карл атындағы Тюбинген университетінің құрметті профессоры, археолог-ғалым Генрих Харке және облыстық ардагерлер кеңесінің төрағасы Серік Дүйсенбаевтың қатысуымен Жанкенттен табылған археологиялық жәдігерлерді жүйелейтін «Оғыздардың материалдық және рухани мәдениеті» ғылыми-танымдық кітап-каталогінің тұсаукесері өтті.
Жиынның екінші бөлімін Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының ортағасырлар бөлімінің меңгерушісі, PhD Әзілхан Тәжікеев жүргізді. Күн тәртібіне сәйкес археолог, этнограф, философия докторы Сейдәли Біләлов, Ресей мемлекеті, жоғары экономика мектебінің профессоры Ирина Аржанцева, Өзбекстан мемлекеті, тарих ғылымдарының кандидаты Айсұлу Искандерова, тағы басқа ғалымдар баяндама жасап, тақырыпты тереңірек тарқатты.
Баяндамашылар тарапынан айтылғандай, бүгінде Жанкенттің аумағы толық қоршалып, «JANKENT» стелласы бой көтерген, археологиялық зерттеулермен қатар қалашықта аспанасты музейін қалыптастыру, тарихи нысанды сақтау және қайта қалпына келтіру, ежелгі тұрғын үй үлгілерін қайта жаңғырту жұмыстары жүргізіліп жатыр. Демек бұл жұмыстар болашақта Жанкентті тек ғылыми зерттеу нысаны емес, тарихи-мәдени және туристік орталыққа айналдыруға жасалған маңызды қадам. Оның бір көрінісі, 2009-2020 жылдары облыстық бюджет есебінен оғыз дәуірімен байланысты Сортөбе, Асанас, Жент қалашықтарында да ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілген. Осы орайда жиынға қатысқан ғалымдар бүгінде 20 жыл толып отырған «Жанкент археологиялық экспедициясына» тұрақты қолдау танытып келе жатқан Қызылорда облысы әкімдігіне алғыс білдірді. Дәлірек айтсақ, аталған жоба Қорқыт ата университетінің, Қызылорда облысының жергілікті бюджеті, Қазақстан Республикасының мемлекеттік ғылыми гранттары, сондай-ақ халықаралық Wenner-Gren және DFG гранттарының қолдауымен жүзеге асырылған.
Ғалымдардың пікірінше, археологиялық зерттеу барысында 25 мыңнан аса керамикалық бұйым, сондай-ақ металл, тас, сүйек және шыныдан жасалған жәдігерлер табылған. Экспедицияның соңғы жылдардағы маңызды олжаларының бірі – күміс монеталар көмбесі. Бұл жәдігерлер Жанкенттің ортағасырлық сауда және ақша айналымындағы орнын тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді. Сондай-ақ аталған эспедиция тың ізденіске жол ашып, ғылыми еңбектерге, докторлық диссертация тақырыбына арқау болған.
Жиында баяндама жасаған Ресей мемлекеті, жоғары экономика мектебінің профессоры Ирина Аржанцева Жанкент археологиялық экспедициясы барысында жүргізілген қазба жұмыстарының әрбір кезеңін мазмұнына сәйкес жан-жақты түсіндірді. Сондай-ақ ол экспедиция барысында халықаралық деңгейдегі ғалымдардың қатысуымен нәтижелі жұмыстар атқарылғанын, әлі де жалғаса беретінін атап өтті.
– Жанкент археологиялық экспедициясы аясында Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті, Ресей ғылым академиясы, Германияның Тюбинген университеті өкілдерінен халықаралық құрам жасақталды. Осы 20 жыл көлемінде жоба бойынша көптеген жұмыс атқарылды. Соның ең бастысы, Қазақстан мемлекеті, Қорқыт ата университетінен экспедиция құрамында болған Гүлмира Әмірғалина Тюбингендегі Эберхард Карл университетінің философия факультетінде Жанкент қаласының керамикасы тақырыбы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Біз мұны экспедиция барысындағы басты жетістіктің бірі деп бағалаймыз. Сонымен қатар, археологиялық экспедиция арқылы табылған тарихи деректер және құнды жәдігерлер бүгінде білім алушы студенттер мен магистранттардың ізденісіне айқын көрсеткіш болып отыр, – деп пікір білдірді И.Аржанцева.
Жиында сөз алған Эберхард Карл атындағы Тюбинген университетінің құрметті профессоры, археолог-ғалым Генрих Харке «Жанкент археологиялық экспедициясының 20 жылдығына» орай құттықтау лебізін білдіріп, осы халықаралық жоба аясында Қызылорда облысы әкімдігінің қолдауымен, Қорқыт ата атындағы университетінің әріптестігімен атқарылған археологиялық зерттеу жұмыстарының бүгінгі нәтижесін жоғары бағалайтынын жеткізіп, тарихи маңызды жоба жас ғалымдар еңбегімен әрі қарай да жемісті жалғасын табатынына сенім білдірді. Сондай-ақ осы тақырыпқа сәйкес халықаралық басылымдарда жарық көрген ғылыми мақалаларының түпнұсқасын жиын модераторына табыстады.
Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының ортағасырлар бөлімінің меңгерушісі, PhD Әзілхан Тәжікеев «Ортағасырлық қалалар тобындағы археологиялық және пәнаралық зерттеулер» тақырыбында баяндама жасап, жаңа зерттеулер нәтижесінде Жанкент тарихына қатысты көп ақпарат табылғанын айтты.
– Жалпы Жанкентке зерттеу басталғанға дейін Қазақстанда оғыз археологиясы деген түсінік болды. Ал зерттеулер барысында қазіргі Жанкент қаласының орны ортағасырлық оғыз мәдениетін айғақтайтын құнды деректердің көзі болып отыр. Алдағы уақытта шыққалы жатқан Қазақстан тарихы болсын, Қазақстан археологиялысының көптомдығы болсын, Жанкент қаласына қатысты зерттеулер оғыз археологиясының үлкен бір тарауы болып енгізіледі, – деді ол.
Бұдан бөлек, жиынға қатысушылар «Жанкент қаласының жәдігерлері» көрмесі мен «Аптаған ыстық күн астында Жанкентте өткен 20 жыл» фотокөрмесін тамашалады. Айта кетейік, аталған іс-шараны Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті және облыстық тарихи-өлкетану музейі ұжымы бірлесіп ұйымдастырды.
Ғазиза ӘБІЛДА,
«Сыр бойы»
