2026 жылдың 1 шілдесі – Қазақстанның тәуелсіздік тарихындағы тағылымды күндердің бірі. Дәл осы күні жалпыхалықтық референдумда қабылданған жаңа Қазақстан Республикасының Конституциясы заңды күшіне енеді. Бұл – жаңа Негізгі Заңның қолданысқа енгізілуі ғана емес. Бұл – мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенімге, азаматтық жауапкершілікке және ортақ құндылықтарға негізделген Қазақстан дамуының жаңа кезеңінің басталуы.
Соңғы айларда жаңа Конституция туралы аз айтылған жоқ. Заңгерлер оның әрбір бабына құқықтық талдау жасап жатыр, сарапшылар мемлекеттік басқару жүйесіндегі өзгерістерге баға беруде, саясаттанушылар конституциялық реформаның болашағы жөнінде пікір білдіруде. Мұның бәрі заңды әрі қажет.
Алайда Конституция өз күшіне енер алдында, мен бұл мәселеге басқа қырынан қарағым келеді.
Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін шын мәнінде не өзгеруі тиіс?
Әрине, ең алдымен заңдар жаңа Конституцияға сәйкестендіріледі, мемлекеттік институттар жаңа құқықтық кеңістікте жұмыс істейді, жаңа конституциялық тетіктер іске қосылады. Бірақ мұнымен ғана шектелуге бола ма?
Тарих көрсеткендей, ең кемел заңның өзі қоғамды өздігінен өзгертпейді. Мемлекеттің басқару құрылымын жетілдіруге болады, жаңа институттар құруға болады, азаматтардың құқықтарын қорғаудың тиімді кепілдіктерін бекітуге болады. Бірақ сол құндылықтарды өмірде жүзеге асыратын адам өзгермесе, заңның әлеуеті толық ашылмайды.
Конституция оның мәтіні жарияланған немесе заңды күшіне енген күні өмір сүре бастамайды. Конституция қоғамның санасына орнығып, күнделікті өмір салтына айналған кезде ғана шынайы күшіне енеді.
Сондықтан жаңа Конституцияның тарихи маңызын тек енгізілген өзгерістердің санымен немесе мемлекеттік басқару жүйесіндегі жаңашылдықтармен өлшеу жеткіліксіз. Ең бастысы – оның қоғамға қандай құндылықтарды ұсынатынында, азамат пен мемлекет арасындағы қарым-қатынасты қандай жаңа деңгейге көтеретінінде.
Жаңа Конституцияның ең басты ерекшелігі – адамды мемлекеттің ең басты құндылығы ретінде айқындауы.
Жаңартылған Кіріспеде алғаш рет адам құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің негізгі басымдығы ретінде белгіленді. Бұл – жай ғана құқықтық тұжырым емес. Бұл – мемлекет қызметінің өлшемі ең алдымен азаматтың қадір-қасиетін қорғау, құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету екенін білдіретін жаңа саяси әрі қоғамдық ұстаным.
Сонымен қатар, Конституцияда халықтың мемлекеттік биліктің қайнар көзі ғана емес, егемендіктің бірден-бір иесі екендігі нақты бекітілді. Бұл қағида мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастың мәнін тереңдете түседі. Өйткені кез келген мемлекеттік биліктің түпкі негізі – халықтың еркі.
Жаңа Конституция адам құқықтарын қорғаудың заманауи кепілдіктерін айқындай түседі. Адамның өмір сүру құқығының абсолюттілігі, жеке бас бостандығының күшейтілген кепілдіктері, цифрлық дәуірдегі дербес деректерді қорғау, ғылыми және шығармашылық еркіндік, азаматтардың экологиялық жауапкершілігі – мұның бәрі Қазақстанның құқықтық мемлекет ретінде дамуының жаңа сапасын айқындайды.
Жаңа Конституцияның тағы бір маңызды ерекшелігі – онда білім, ғылым, мәдениет және инновация еліміздің ұзақ мерзімді дамуының басым бағыттары ретінде нақтыланды. Бұл – кездейсоқ таңдау емес. Бұл – Қазақстанның болашағы ең алдымен адам капиталының сапасымен өлшенетінін айқындайтын стратегиялық ұстаным.
Бүгінде әлем мемлекеттердің табиғи байлығымен емес, білімнің, ғылымның және технологияның деңгейімен бәсекеге түсетін кезеңге қадам басты. Осындай жағдайда жаңа Конституцияның білім мен ғылымды конституциялық деңгейде айқындауы – еліміздің болашағына бағытталған көреген шешім деп бағалаймын.
Бұл жерде бір маңызды мәселені ерекше атап өткен жөн.
Конституция – тек мемлекеттік органдардың қызметін реттейтін құқықтық құжат емес. Ол – қоғамның қандай құндылықтарға сүйеніп дамитынын айқындайтын бағдар.
Егер Конституция адамның құқықтары мен қадір-қасиетін ең жоғары құндылық ретінде таныса, онда сол құндылықтарды құрметтейтін азаматты тәрбиелеу де мемлекеттің маңызды міндетіне айналады.
Ал мұндай азамат қайда қалыптасады?
Әрине, ең алдымен – отбасында. Одан кейін – мектепте. Ал азаматтық ұстанымы мен көзқарасы толық қалыптасатын кәсіби орта – мамандық беретін оқу орындары.
Сондықтан бүгінгі таңда жоғары оқу орындарының алдында бұрынғыдан да ауқымды міндет тұр. Біздің мақсатымыз – тек білікті маман даярлау ғана емес.
Біздің мақсатымыз – жаңа конституциялық мәдениеттің иесін тәрбиелеу.
Өйткені ертеңгі күні жаңа Конституцияның қағидаттарын өмірде жүзеге асыратындар – бүгінгі студенттер. Олар ертең судья болады, дәрігер болады, инженер болады, мұғалім болады, кәсіпкер болады, мемлекеттік қызметке келеді. Конституцияның тағдыры дәл солардың күнделікті қабылдайтын шешімдерінен, кәсіби адалдығынан, азаматтық ұстанымынан көрінеді.
Осы тұрғыдан алғанда жаңа Конституция университеттердің миссиясына да жаңа мазмұн береді. Қазіргі заманғы университет тек білім беретін мекеме болып қалмауы тиіс.
Ол – құқықтық мәдениет қалыптастыратын, еркін ойлайтын, пікір алуандығын құрметтейтін, заңды сыйлайтын, қоғамдық жауапкершілікті сезінетін азаматтарды тәрбиелейтін орта болуы керек.
Жаңа Конституцияда ғылыми, техникалық және көркем шығармашылық еркіндігіне конституциялық кепілдік беріледі.
Академиялық қауымдастық үшін бұл ерекше маңызды. Өйткені ғылым тек еркін ортада ғана дамиды. Жаңалық ашуға ұмтылыс, сындарлы пікірталас, ғылыми адалдық, жаңа идеяларға ашықтық – мұның бәрі университет өмірінің табиғи қағидалары болуы тиіс. Конституция осы құндылықтарды қорғау арқылы ғылымның ғана емес, тұтас қоғамның интеллектуалдық әлеуетін нығайтуға жол ашады.
Сонымен бірге жаңа Конституция құқықтар мен міндеттердің өзара ажырамас байланысын айқын көрсетеді. Біз көбіне құқықтар туралы көп айтамыз. Бұл – дұрыс. Алайда кез келген құқық жауапкершілікпен ұштасқанда ғана өзінің шынайы мәніне ие болады. Заңды құрметтеу, өзгенің құқығын мойындау, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну – демократиялық мемлекеттің орнықты дамуының басты шарттарының бірі. Сондықтан жаңа Конституция азаматқа тек мүмкіндік беріп қана қоймайды. Ол азаматқа сенім артады. Ал сенім әрқашан жауапкершілікті талап етеді. Сенімсіздікпен жаппай бақылау жасау, биліктің өзін халық тарапынан күмәнға қалдырады. Бұл күмәнданушылық билікке сенімсіздікті күшейтетіндіктен, арты халықтың басқа саяси жүйені іздеуге мәжбүр етуі ықтимал. Конституцияның шын бағытынан ауытқымауы осының алдын алады.
Мен мемлекеттік қызметте біршама уақыт еңбек еттім. Сол жылдар маған бір ақиқатты анық түсіндірді: ешқандай заң өздігінен жұмыс істемейді. Заңның күші – оны орындайтын адамдардың құқықтық мәдениетінде. Ал құқықтық мәдениет – тәрбие мен білімнің жемісі.
Сондықтан бүгін университет қабырғасында жүріп, мен жаңа Конституцияның болашағы ең алдымен жастардың дүниетанымына байланысты екенін бұрынғыдан да терең сезінемін. Өйткені бірнеше жылдан кейін дәл осы жастар еліміздің барлық саласында еңбек етеді. Олар қабылдайтын әрбір шешім, атқаратын әрбір іс, көрсететін әрбір қызмет Конституция қағидаттарының өмірде қалай жүзеге асатынын көрсетеді. Сондықтан жаңа Конституцияның болашағы – бүгінгі аудиторияларда, зертханаларда, кітапханаларда, ғылыми жобаларда қалыптасып жатыр.
Жаңа Конституция Қазақстанның құқықтық жүйесін ғана жаңартпайды. Ол мемлекет пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың жаңа сапасын қалыптастыруға бағытталған. Бұл – азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейтетін, мемлекеттік институттардың жауапкершілігін арттыратын және қоғамдық келісім мен өзара сенімге сүйенетін жаңа даму бағыты.
Алайда кез келген Конституцияның өміршеңдігі оның мәтінімен ғана өлшенбейді. Оның шынайы күші күнделікті өмірде көрінеді. Мемлекеттік қызметшінің әділ шешімінен, судьяның адалдығынан, дәрігердің кәсібилігінен, ұстаздың парасатынан, ғалымның ізденісінен, кәсіпкердің жауапкершілігінен, әр азаматтың заңға деген құрметінен көрінеді. Осындай қарапайым, бірақ аса маңызды әрекеттер арқылы Конституцияның қағидаттары қоғамдық өмірдің ажырамас бөлігіне айналады.
Сондықтан жаңа Конституцияның табысы тек мемлекеттік органдардың қызметіне ғана байланысты емес. Ол әрбір азаматтың құқықтық мәдениетіне, азаматтық ұстанымына және ел болашағына деген жауапкершілігіне де тікелей байланысты.
Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев: «Әділетті Қазақстан – бұл ең алдымен Әділетті азаматтар мекені» деп атап өткен болатын. Бұл ой жаңа Конституцияның рухымен толық үндеседі. Өйткені әділетті қоғам заңның күшімен ғана емес, азаматтардың саналы таңдауы мен ортақ жауапкершілігі арқылы қалыптасады.
«Заң мен тәртіп» қағидаты өміріміздің факторына, тұрмыс-тіршілігіміздің өлшеміне, халықтың рухани құндылығына айналуы тиіс. Заң мен құқықтан саяси мақсаттарды жоғары қою байқалады. Саяси мүдделерден тәуелсіз тап-таза құқықтық шындық бар деп ойлау да қиын. Дегенмен, құқықтық емес бағыттағы ойлау дағдысынан кетуге үйренуіміз қажет.
Университеттер осы үдерістің бел ортасында болуы тиіс. Өйткені мемлекет болашағы ең алдымен аудиторияларда қалыптасады. Дәрісханаларда тек маман даярланбайды. Онда азамат қалыптасады.
Заңды құрметтеу, пікір алуандығына төзімділік, академиялық адалдық, ғылыми еркіндік, қоғамдық жауапкершілік сияқты құндылықтар студенттік жылдары орныққанда ғана олар кейін кәсіби өмірдің де ажырамас қағидатына айналады.
Сондықтан бүгінгі университеттің миссиясы бұрынғыдан да ауқымды. Ол – еңбек нарығына қажет маман ғана емес, мемлекет тағдырына бейжай қарамайтын, заң үстемдігін құрметтейтін, елдің дамуына үлес қоса алатын азамат тәрбиелеу.
Ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсынұлының: «Елді түзетуді бала оқыту ісін түзетуден бастау керек» деген сөзі бүгін де өзінің өзектілігін жоғалтқан жоқ. Егер біз жаңа Конституцияда айқындалған құндылықтарды жас ұрпақтың дүниетанымына сіңіре алсақ, онда оның қағидаттары қағаз жүзінде ғана қалып қоймай, қоғамдық өмірдің табиғи өлшеміне айналады.
Біз жаңа Конституциямен бірге жаңа кезеңге қадам басып отырмыз. Бұл – құқықтық реформалардың ғана емес, қоғамдық сананың жаңғыру кезеңі.
Бұл – мемлекетке ғана емес, әрқайсысымызға жүктелген жауапкершілік. Өйткені Конституцияны бір күнде қабылдауға болады. Бірақ оны өмір салтына айналдыру – уақыттың, тәрбиенің, білімнің және ортақ еңбектің жемісі.
Сол себепті жаңа Конституцияның болашағы мемлекеттік мекемелерде ғана емес, әрбір отбасында, әрбір мектепте, әрбір университетте қалыптасады.
Өйткені Конституция, шын мәнінде, адамнан басталады.
Наурызбай БАЙҚАДАМОВ,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің
Басқарма төрағасы – ректоры, тарих ғылымдарының кандидаты, облыстық қоғамдық кеңес төрағасы
