Науқастанған адам үшін алғашқы медициналық көмектің маңызы зор. Мұндайда жедел жәрдем қызметіне жүгінеміз. Дер кезінде әрі сапалы көрсетілген көмек адам өмірін сақтап қалады.
Кейінгі жылдары елімізде денсаулық сақтау саласын дамытуға барынша назар аударылып келеді. Әсіресе, тұрғындарға медициналық көмектің қолжетімділігі мен сапасын арттыруға арналған шаралар қатарында жедел жәрдем қызметін жетілдіру жұмысы да бар. Себебі жедел жәрдем – медицина саласының өзегі.
Жалпы, бұл қызметтің тарихы әріде жатыр. Соғыс даласындағы алғашқы көмек көрсетуден басталып, уақыт өте келе медицинаның маңызды әрі жеке саласына айналды. Деректерге сүйенсек, XIX ғасырдың басында алғашқы ұйымдастырылған жедел көмек Наполеон Бонапарттың бас хирургі Доминик-Жан Ларрейдің бастамасымен жүзеге асты. Ол жараланған сарбаздарды майдан даласынан жылдам алып шығу үшін ұшатын амбулатория (ат арбалар) жүйесін енгізді.
1860 жылдары азамат соғысы кезінде АҚШ армиясында арнайы жедел жәрдем жасақтары құрылды. Бұл кейін бейбіт өмірдегі аурухана негізіндегі алғашқы стансалардың ашылуына түрткі болды. 1881 жылы Венадағы қайғылы өрттен кейін әлемдегі алғашқы ерікті құтқару қоғамы құрылып, ол халықаралық үлгіге айналды. Ал Қазақстан аумағындағы жедел жәрдемнің қалыптасуына келсек, 1926 жылы Алматы қаласында алғаш рет орталық қалалық амбулатория жанынан 4 медициналық қызметкерден тұратын алғашқы жедел жәрдем тобы жұмысын бастады.
Бүгінде елімізде жедел жәрдем қызметі жетілдіріліп, медициналық авиациямен біріктірілді. Шақырулар халіне қарай жеделділіктің 4 санатына бөлінеді, ал мамандандырылған мобильді бригадалар халыққа шұғыл көмек көрсетеді. Денсаулық сақтау министрлігінің баспасөз қызметі мәлім еткендей, тек былтырдың өзінде Қазақстанның жедел медициналық жәрдем қызметі 8 млн-нан астам шақыртуға қызмет көрсетсе, биылғы үш айда бұл көрсеткіш шамамен 1,8 млн болған. Осы орайда облыстағы жедел жәрдем қызметінің жұмыс ауқымы қандай, материалдық-техникалық базасы қаншалықты қауқарлы деген сұрақтар төңірегінде облыстық медициналық жедел жәрдем стансасының бас дәрігері Бауыржан Төлегенмен сұхбаттасқан едік.
– Бауыржан Төлегенұлы, кейінгі жылдары облыс әкімінің есептерінде, жалпы денсаулық сақтау саласы туралы айтқанда жедел жәрдем қызметі санитарлық автокөлікпен түгелдей қамтылды дегенді алға тартып келеміз. Сіз басшылық қызметке келгелі қандай жаңалық бар?
– Иә, қазіргі кезде өңірдің жедел жәрдем қызметінде санитарлық автокөлік мәселесі түбегейлі шешілді. Мен 2023 жылдың қазан айында осы жерге басшылық қызметке келдім. 2024 жылы 16 автокөлік берілді. Былтыр 1 шілдеден бастап емханаларға қатысты кешкілік болатын төртінші санаттағы шақыртуларды жедел жәрдем топтары орындайды. Нақтырақ айтқанда, жұмыс күндері 19.00-ден кейін, сенбіде түстен бастап, демалыс күндері толықтай біз қызмет көрсетеміз. Осыған байланысты тағы 16 автокөлік берілді. Сонда бір жарым жылдың көлемінде 32 көлік берілді. Бұған дейін де алынды. Өйткені жыл сайын ескірген, бұзылған көліктің орнына жаңасы келеді. Аудандарда да солай. Себебі өмір болғасын шақыртулар толастамайды, соған сәйкес көмек те тоқтаусыз көрсетілуі тиіс. Белгіленген нормативтік талапқа сәйкес автокөлік жалпы көліктің санынан он пайыз артық болуы тиіс. Техника болғасын бұзылады, жолда жүргесін жол-көлік оқиғалары да болады. Ондай жағдайда бригадалар тоқтаусыз жұмыс істеу үшін артық авокөліктер тұруы керек. Механиктер тәулік бойы кезекшілікпен жұмыс істейді. Бір сөзбен айтқанда қазіргі кезде санитарлық автокөлікпен қамтуда еш мәселе жоқ. 2024 жылы облыс әкімінің қолдауымен 200 санитарлық автокөлік берілді. Осылайша ауылдық жерлердегі денсаулық сақтау мекемелері де толықтай автокөлікпен қамтылды.
– Облыста қанша жедел жәрдем бригадасы бар?
– Қазіргі кезде 70 бригада жұмыс істейді. Аудандарда және қалада бар. Аудандарда бір бөлімшеден. Бірақ Сырдария ауданының Шаған ауылында және Арал ауданының Сексеуіл кентінде ауылдардың шалғайлығына байланысты қосымша бригадалар қызмет атқарады. Қалада төрт бөлімше бар. Ол бөлімшелерде 36 бригада жұмыс істейді. Одан бөлек, емханалардың барлығында мобильдік топ бар. Олар күндізгі шақырыстарды қабылдайды. Облыс бойынша 28 мобильдік топ таңертеңгі сағат 8.00-ден кешкі 19.00-ге дейін қызмет атқарады. Негізінен төртінші санаттағы шақыртуларға барады. Одан кейінгі уақытта жедел жәрдем бригадалары халыққа қызмет етеді. Ал бірінші, үшінші санаттарға біздің шақырыс топтарымыз барады. Бірақ үлгермей жатқан жағдайда тұрғындар тарапынан реніш болмас үшін біздің қызметкерлер де ара-тұра барып көмек көрсетеді.
– Кадр мәселесі қалай?
– Бүгінде жедел жәрдем қызметінде 1109 қызметкер бар. Оның ішінде 58-і дәрігер, 668-і орта буын медицина маманы, өзге де қызметкер саны – 387. Кадрмен қамтуда еш мәселе жоқ. Дәрігерлердің санаттылығы 51 пайыздан 65,5 пайызға көбейді. Атап айтқанда, жоғары санатты дәрігер саны – 25, бірінші санатты – 6, екінші санатты – 7. Ал орта буын медицина қызметкерлерінің санаттылығы 45 пайыздан 51 пайызға артты. Оның ішінде жоғары санаттысы 219 болса, 43-і бірінші, 78-і екінші санатты. Резидентура бітірген дәрігерлеріміз бар. Алдағы уақытта жалпы тәжірибелік дәрігерлерді де жұмысқа қабылдау туралы жаңа заң күшіне енбекші. Фельдшерлермен жүз пайыз қамтылған. Мамандардың біліктілігін көтеруге де баса көңіл бөлінген.
– Материалдық-техникалық база туралы не айтасыз?
– Материалдық база туралы санитарлық автокөліктен бөлек, медициналық құрал-жабдықтарды айтамыз. Бүгінде 95 пайыз қамтылған. Кез келген жағдайға бірінші жететін жедел жәрдем ғой, сондықтан бұл мәселеге аса мән беріледі. Алғашқы көмек көрсетуге қажетті құрал-жабдықтарымыз жеткілікті. Бізде сонымен қатар санитарлық авиация бар. Жермен және әуе көлігімен аудандарға шығамыз. Жаз мезгілінде айына 20-25 рет ұшамыз. Көбіне жаңа туған нәрестелерді тасымалдаймыз. Бір АН-2 және бір еурокоптор тікұшағы бар. Төтенше жағдайлар департаментіне тиесілі МИ-8 тікұшағы бар, қажет болған жағдайда алыс ауылдарға соны да пайдаланамыз. Облыстағы барлық ауруханамен келісімшарт бар. Соның негізінде алдымен телемедицина арқылы кеңесіп аламыз, содан кейін ғана қажет болған жағдайда санавиация жібереміз. Былтыр жаңа туған нәрестелерді тасымалдайтын кювез құрылғысын алып берді. Ол – жаңа туған нәрестелерді тасымалдауға өте қажетті құрылғы. Жол бойы арнайы монитор арқылы нәрестенің жай-күйін бақылап, кислородпен қамтамасыз етеді.
– Кейінгі кезде жедел жәрдем қызметкерлерін қорғау, қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы жиі көтерілуде. Оған себеп – шақырысқа келген мамандарды ұрып-соғу, жеке басына қауіп төндіру секілді келеңсіз көріністердің жиілеуі. Сондай оқиғалар сіздің қызметкерлеріңізде кездесті ме?
– 2024 жылы сондай бір оқиға болды. Күндізгі уақытта шақырысқа барған қызметкерімізге мас күйдегі азамат шабуыл жасап, ми шайқалуымен ауруханада ем алып шықты. Бүгінде қатарымызда жұмысын істеп жүр.
Иә, кейінгі жылдары аталған мәселеге қатысты ұсыныстар жиі көтерілгені рас. Тек жедел жәрдем емес, аурухана, емхана қызметкерлерін де қорғау туралы заң күшіне енді. Былтыр облыс әкімінің қолдауымен жедел жәрдем қызметкерлеріне видеожетондар алып берілді. Қазір барлық бригада шақырысқа барғанда соны пайдалана алады. Ол аудио, видео жазбалар жүргізуге мүмкіндік береді. Егер қандай да бір дау туған, шағым түскен жағдайда соны қарап, кімдікі дұрыс, кімдікі бұрыс, шешім шығаруға, құқықтық баға беруге болады. Бірақ заңнамаға сәйкес барған кезде ең алдымен видео жүргізуге рұқсат сұрайды. Ал агрессивті жағдайда қызметкер өзін қорғау үшін рұқсатсыз да түсіре алады. Алдағы уақытта сақтық үшін автокөлікке де камера орнатуды жоспарлап отырмыз. Ол үшін ұсыныс та беріп қойдық.
– Кейінгі кезде көпшіліктің «Қазір жедел жәрдем келгенімен ештеңе істемейді не дәрі екпейді» деген ренішін жиі естіп қаламыз.
– Біздің жұмысымыз Денсаулық сақтау министрлігі бекіткен бұйрыққа, хаттамаға сәйкес жүргізіледі. I, II, III, IV санатты шақырыстарға көрсетілетін көмектер бар. Созылмалы ауруы бар кісілерге барғанда өзінің ішіп жүрген дәрі-дәрмегін ішуге кеңес беріледі. Наразылық бар, оны жасыра алмаймыз. Көбіне кішкентай балаға шақырғанда ата-аналары шыдамсыздық танытып жатады. Бригада барғанша біздің мамандар телефон арқылы кеңес береді. Ал бірінші, екінші, үшінші санатты шақырыстарда қажетті дәрі-дәрмек егіліп, адамды аман алып қалудың барлық амалы жасалады. Жалпы біздің қызметіміз заңмен бекітілген хаттама аясында жүргізіледі.
– Бригаданың науқасқа жету уақыты қалай? Бұдан біраз уақыт бұрын сағаттап күттік деп шағымданып жатушы еді.
– Қазіргі кезде шақырысқа жету уақыты әр санатқа байланысты белгіленген. Мысалы, бірінші санат он минутқа дейін, екінші санатқа жету уақыты он бес минутқа дейін, үшінші санат жарты сағатқа дейін, төртінші санат бір сағатқа дейін бару керек деп белгіленген. Кешкілік қарбалас сәтте сәл қиындау, әрине. Әсіресе, ата-ана кешкілік жұмыстан келгесін бала-шағасын түгендей бастайды ғой, сол кездерде қарбалас басталып кетеді. Одан бөлек, қызылша секілді маусымдық вирустардың кезінде шақырыс көбейіп кетеді. Сондай жағдайда болып тұрады. Бірақ барынша уақытылы, жедел жетуге, кешікпеуге жұмыс жасап жатырмыз.
– Қандай мәселе бар? Жоспарларыңыз туралы айтсаңыз?
– Қазіргі таңда айтарлықтай мәселе жоқ. Алдағы уақытта аудандарда, қалада халық көп шоғырланатын жерлерде алғашқы көмек көрсету бойынша түсіндірме жұмыстарын жүргізіп жатырмыз. Соған түсіністікпен қараса дейміз. Алғашқы көмек көрсетуді кез келген адам білуі тиіс деп ойлаймыз. Жедел жәрдем жеткенше алғашқы көмекті көрсете білу өте маңызды. Мектеп директорларымен тығыз байланыстамыз. Қазір суға түсу маусымы басталды. Соған байланысты суға батқанда қалай көмек көрсетеміз, соны үйренсе дейміз. Жол-көлік оқиғалары да көп. Сондай жағдайда жедел көмек көрсетудің маңызы зор. Бұл орайда полиция, төтенше жағдай қызметкерлерімен бірігіп жұмыс істейміз. Тұрғындар арасында алғашқы көмек көрсете білуді насихаттау бағытында жұмыстар атқарылуда.
Атап айтар мәселе жоқ, саланы қаржыландыру уақытылы әрі толықтай жүргізілуде. Биыл жедел жәрдем қызметкерлерінің жалақысы көбейді. Жылдан жылға жақсармасақ, жаман емес.
Жетістіктеріміз де баршылық. Жылда жедел жәрдем бригадаларының республикалық спартакиадасы өтеді. Соған қатысып, жүлделі орындар алып жүрміз. Былтыр Ақтау қаласында халықаралық деңгейде өтті. Сонда реанимациялық көмек көрсету бойынша біздің қызметкерлер бірінші орын алды. Алдағы уақытта мамандарымызды шетелдерге шығарып, біліктілігін арттыру, тәжірибе алмасу жоспарымыз бар. Сонымен қатар аудандарда мамандардың біліктілігін арттыру бойынша курстардан өткізу қолға алынған.
– Әңгімеңізге рахмет! Істеріңізге сәттілік тілейміз.
Сұхбаттасқан
Айнұр БАТТАЛОВА,
«Сыр бойы»
