Пленарлық отырыста Сенат депутаты Руслан Рүстемұлы ҚР Премьер-министрінің орынбасары Қ.Бозымбаевтың атына Қызылорда облысындағы суару каналдары мен гидротехникалық құрылыстардың жай-күйіне қатысты депутаттық сауал жолдады.
Оның мәтінін ұсынып отырмыз.
«Құрметті Қанат Алдабергенұлы!
Өзіңізге белгілі, Сырдария өзені тартылса, Сыр өңірінің тынысы тарылады. Бұл ретте, өркениетті елдердің ұлылығы табиғатқа деген құрметімен өлшенетіні тағы бір ойға оралады. Содан да болар, «Су – тіршіліктің көзі» деп бабаларымыз бекер айтпаған. Бүгінде Қызылорда облысының ғана емес, тұтас Арал өңірінің тыныс-тіршілігі Сырдария өзеніндегі су деңгейіне тікелей байланысты. Алайда өзеннің суармалы жер жүйелері мен арна инфрақұрылымы апатты жағдайға жақын, сондықтан аталған мәселе кешіктіруге болмайтын шешімді талап етеді. Қызылорда облысының экономикалық, экологиялық және әлеуметтік тыныс-тіршілігі тікелей Сырдария өзенінің сулылығына байланысты. Өзен бойында облыс елді мекендерінің 85 пайызы орналасқан, ал халықтың 93 пайыздан астамы осы өзен маңында өмір сүреді. Өзен суының 90 пайыздан астамы республикадан тыс жерлерден келуі себебінен, «Арал-Сырдария» бассейні аумағындағы екі аймақтың ішінде Қызылорда облысы су тапшылығынан ең ауыр зардап шегіп отыр.
Статистикалық деректерге сәйкес облыста барлығы 268 мың гектар суармалы жер бар. Оның 178,6 мың гектары – инженерлік жүйеге келтірілген ауыспалы егістіктер (159,3 мың гектары – күріш ауыспалы егістер, 19,3 мың гектары – малазықтық және бақша дақылдары). Жалпы ұзындығы 16,1 мың шақырым суару жүйелері бар (2,3 мың шақырым республикалық меншікте, 1,3 мың шақырым «Арна» КММ, 12,5 мың шақырым аудандар теңгерімінде).
Атап өту керек, аталған каналдар мен қашыртқылардың барлығы 1960-1970 жылдары пайдалануға берілгендіктен, бүгінгі күні техникалық жағдайы өте төмен. Соның салдарынан суару жүйесінің пайдалы әсер коэффициенті небәрі 60-65 пайыздан аспайды. Топырақ құрылымды каналдардан жыл сайын шамамен 2 миллиард текше метр су жоғалады, бұл дегеніміз республика бойынша жыл сайынғы су шығынының тең жартысы. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, каналдарды бетондау немесе суды үнемдейтін басқа да шараларды қолға алу уақыт күттірмейтін мәселеге айналды.
Бүгінге дейін жергілікті бюджеттен коммуналдық меншіктегі 15 каналға бетондау жұмыстарын жүргізуге құны 16,6 млрд теңге құрайтын жоба-сметалық құжаттары әзірленіп, Су ресурстары және ирригация министрлігіне ұсынылған. Қосымша 33 каналға болжамды құны 56,8 миллиард теңге болатын ЖСҚ әзірленуде. Осы жобаларды іске асыру су шығынын 25-30 пайызға дейін азайтып, үнемделген суды Арал теңізіне жіберуге мүмкіндік береді.
Сондай-ақ, «Ирригациялық және дренаждық жүйелерді жетілдіру» (ИДЖЖ-3) жобасына енген 143 мың гектар аумақтағы 12,5 мың шақырым ішкі шаруашылық каналдары республикалық меншікке алынбаған. ҚР Премьер-министрінің 2016 жылғы 7 шілдедегі Қызылорда облысына жұмыс сапарының қорытынды хаттамасының (№11-5/09-32) 4.2 тармағына сәйкес, бұл міндет 2016 жылдың соңына дейін орындалуы тиіс болатын. 2018-2020 жылдары облыстық бюджеттен 796 миллион теңгеге су нысандары құжаттандырылып, тиісті министрлікке ұсынылғанымен, мәселе қазіргі күнге дейін өз шешімін таппауда. Қызылорда қаласы мен аудан әкімдіктерінің ресми теңгерімінде тіркелгенімен, іс жүзінде ешкімнің қарауынсыз жатқан бұл арналарда ең көп су шығыны байқалуда.
Сырдария – Қызылорда облысының тіршілік тамыры ғана емес, Аралды одан әрі де толтырудың бірден-бір үміті. Су жүйелерінің тиімді жұмыс істеуі ауыл шаруашылығының өнімділігін арттырып, экологиялық тепе-теңдікті сақтап, жүздеген мың отбасының тұрмыс деңгейінің артуына ықпал етеді. Бүгінгі кешіктіру – ертеңгі апаттың алғышарты дер едік.
Құрметті Қанат Алдабергенұлы!
Сырдария өзені мен суармалы жер жүйелерінің жағдайын жақсарту мақсатында Үкімет тарапынан бірқатар нақты ұсыныстарды қарастыруға:
1) бірінші кезекте коммуналдық меншіктегі 15 каналды бетондауға арналған, жалпы құны 16,6 миллиард теңгені құрайтын жоба-сметалық құжаттаманы республикалық бюджет немесе халықаралық қаржы ұйымдары есебінен қаржыландыруды қарастыруға;
2) жыл сайынғы 2 миллиард текше метр су шығынын болдырмау мақсатында қосымша 33 каналға әзірленіп жатқан ЖСҚ-ны (болжамды құны 56,8 миллиард теңге) мемлекеттік бюджет жоспарына енгізуге;
3) ирригациялық және дренаждық жүйелерді жетілдіру жобасына енген 12,5 мың шақырымдық ішкі шаруашылық каналдарын республикалық меншікке қабылдап, олардың бетондалуын қамтамасыз етуге және 2018-2020 жылдары облыстық бюджеттен 796 миллион теңгеге дайындалып, тиісті министрлікке ұсынылған құжаттама бойынша мәселені түпкілікті шешуді жеделдетуге, аталған жобаларды қаржыландыруды қамтамасыз етуге ықпал жасауыңызды сұраймын.
Депутаттық сауалға «Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 27-бабына сәйкес, заңда көзделген мерзімде жауап беру сұралады».
