«Адамның қадірі – басынан кешкен қиындығында емес, сол қиындықты қалай еңсергенінде» деген сөз Әбілда Смағұлұлының өміріне дәл келеді. Оның тағдыры – ХХ ғасырдағы қазақ халқы бастан өткерген ашаршылықтың, сұрапыл соғыстың, сталиндік қуғын-сүргіннің және бейбіт еңбек жылдарының айнасы іспетті. Бұл – бір әулеттің ғана емес, тұтас бір дәуірдің шежіресі.
1930-жылдары Сыр өңірінде жаңа өндіріс орындары ашылып, ел тұрмысы біртіндеп түзеле бастаған кезеңде Әбілданың ағасы Ысқақ Жалағаштағы қамыс зауытына директор болып тағайындалды. Ағасы Асқар да осы зауытта еңбек етті. Соның арқасында көптеген жалағаштық азамат тұрақты жұмыс тауып, тұрмысын оңалта бастады. Алайда тағдыр сынағы мұнымен аяқталған жоқ. 1933 жылы әкесі Смағұл дүниеден өтіп, отбасы ауыр қайғыны бастан кешірді.
Әбілда Жартыбайқызы Тебізбен шаңырақ көтеріп, бейбіт еңбекпен өмір сүріп жатқанда, 1941 жылдың 22 маусымында басталған кеңес-герман соғысы бүкіл елдің тағдырын өзгертті. Алғашқы шақырылғандардың қатарында ағасы Асқар майданға аттанып, 1942 жылы хабарсыз кетті.
Сол жылы Семей қаласында жасақталып жатқан әскери құрамға барған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы төрағасының орынбасары Шекер Ермағамбетова Әбілданы көріп, Қызылорда облысы бойынша майдандағы жауынгерлерге киім-кешек жинау жұмысын ұйымдастыруды тапсырады. Алты ай бойы ел аралап, халықтың көмегін майданға жеткізуге үлес қосқан Әбілда кейін өзі де қан майданға аттанады.
Соғыс жылдарында ол ауыр сыннан өтті. Днепр өзені арқылы тұтқынға түскен кеңес жауынгерлерін Германияға айдап бара жатқан кезде кеңестік авиацияның шабуылы басталып, туған мүмкіндікті пайдаланып, жанындағы жас орыс сарбазымен бірге жүгері алқабы арқылы қашып шығады. Күндіз жасырынып, түнде ғана қозғалған олар бірнеше күн бойы ажалмен бетпе-бет келеді.
Кейін кеңес танкілері тұтқындарды құтқару мақсатында шабуыл жасаған сәтте Әбілда танкіге қарай ұмтылады. Дәл сол мезетте жарылған снарядтың жарықшағы оның басы мен аяғына тиеді. Соған қарамастан танкистер оны жау қолында қалдырмай, аман алып шығады. Госпитальда емделіп шыққаннан кейін қайтадан майданға оралып, әскери міндетін адал атқарады.
Елге келгесін ат үстіндегі қызметінде ахалтеке тұқымының жүйрік тұлпарын мініп, еңбек жолын абыроймен жалғастырды. Осы кезеңде «Алғабас» колхозы төрағасының орынбасары қызметін атқарып, шаруашылықтың дамуына елеулі үлес қосты.
Соғыс аяқталғанымен, оның азабы мұнымен бітпеді. 1947 жылдың соңында «неміс тұтқынында болған адам қалай мемлекеттік қызмет атқарады?» деген жалған арыздың кесірінен Әбілда тұтқындалып, 1948 жылдың 9 қаңтарында Қарағанды шахталарына этаппен жіберілді.
Әкесімен қоштасуға келген бес жасар қызы Тынышкүлді милиция жолатпай қойған сәт – отбасы жадында мәңгі сақталған ауыр көрініс. Сонда қарындасы Күлзада Шаханова: «Бұл не деген сұмдық, баласын әкесімен қоштасуға мұрсат бермейтін!» деп қарсылық білдіргеннен кейін ғана Әбілда қызының маңдайынан сүйіп, иіскеп қоштаса алады. Дәл сол күні жары Тебіз Бақыткүл есімді қызын дүниеге әкелген еді.
Қарағанды шахтасында алғашында көмір қазушы болып еңбек еткен Әбілда кейін тәжірибелі комбайнер дәрежесіне дейін көтеріледі. Еңбекқорлығы мен адалдығының арқасында көпшілік құрметіне бөленеді. Оның майдандағы шынайы ерлігі анықталған соң шахта басшысы Архипов жоғары орындарға хат жолдап, Әбілданың фашистер тұтқынынан қашып шығып, ІІ Беларусь майданында кеңес одағының маршалы К.Рокоссовский басқарған құрамда соғысқанын, 1945 жылғы 1 қазанда Алғыс хат алғанын дәлелдейді.
Осыдан кейін жоғары басшылық: «Бір кемшілік үшін екі рет жазаланбайды. Өз жазасын қан майданда өтеген. Шұғыл босатылсын» деген шешім шығарады.
Дегенмен Әбілда бірден туған жеріне қайтпайды. Қарағандыда бірге айыпталып келген жалағаштық азаматтар – Әбілқасым Әбдреев, Райымқұл Аманжолов, Байкөшер Қошқарбаев, Кентай Баниязовтармен бауырласып кеткен еді. Олар бір-біріне сүйеніш болып, қиындықты бірге көтерді. Жалағаштықтардың ұйымшылдығы өзге жұртқа үлгі болды.
Ақыры ағасы Ысқақтың: «Елге қайт, туған жерден артық мекен жоқ» деген ақылын тыңдап, 1950 жылы Әбілда отбасымен туған жеріне оралады. Інісінің аман келгеніне шүкіршілік еткен Ысқақ ағасы ел-жұртты жинап, ірі қара сойып, ақ батасын алады. Елге келген қадамы құт болып, басына бас қосылып, Наташа мен Рауза атты тағы да екі қыз бала дүниеге келді.
Елге келген соң таразышы, байланыс бөлімінде еңбек етіп, кейін бар өмірін диқаншылыққа арнайды. Маңдай термен келген еңбек өз жемісін беріп, ауылдың сыйлы азаматына айналады.
Ол бүкіл ғұмырын адал еңбекке арнап, табандылығы мен ұйымдастырушылық қабілетінің арқасында күріш өсіру ісінде зор жетістіктерге жетіп, мол өнім өндіретін бригадир дәрежесіне көтерілді. «Сары алтыннан тау тұрғызған» еңбеккер ретінде елге танылып, ауыл шаруашылығының өркендеуіне өлшеусіз үлес қосты.
Ерен еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Бүкілодақтық халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің (ВДНХ) алтын және күміс медальдарының иегері атанып, «Еңбек Қызыл Ту» және сол кезеңдердегі ең жоғарғы марапат Ленин орденімен наградталды. Бұл марапаттар – оның маңдай термен келген қажырлы еңбегінің, туған жерге деген адалдығының және ел сеніміне ие болған абыройлы ғұмырының жарқын айғағы.
1960 жылдың қарсаңында тағдыр тағы бір ғажайып белгіні сыйлайды. Көршісі Гүлжахан апа түсінде аппақ киімді, ақ сақалды қарияның қолына қанжар ұстатып: «Мынаны Әбілданың шаңырағына табыс ет» деген аян көреді. Көп ұзамай Тебіздің аяғы ауырлап, 1960 жылдың 25 маусымында ұл дүниеге келеді. Баланың есімі түс аянымен байланыстырылып, Қанжарбек қойылады.
Қуанышты хабарды жеткізген Гүлжаханға Әбілда: «Сүйіншіңе бір өгіз!» деп ризашылығын білдірген екен. Бұл оның кеңпейілділігі мен дарқан мінезінің көрінісі еді.
Әбілда Смағұлұлы ұрпағына адал еңбек пен адамдықтың, елге қызмет етудің өшпес өнегесін қалдырды. Оның жалғыз ұлы Қанжарбек Әбілдаұлы білім беру, партия, әкімшілік, жергілікті басқару және спорт салаларында ұзақ жылдар бойы абыройлы еңбек етті. Ол мектеп директоры, ауылдық кеңес төрағасы, республикалық спорт мектебі директорының орынбасары, Олимпиадалық даярлау орталығының заңгері қызметтерін атқарып, бүгінде құрметті зейнеткер атанып отыр.
Қанжарбек Әбілдаұлынан Салтанат атты бір қыз, Нұрболат, Самат, Қанат, Рамазан, Ислам атты бес ұл өсіп-өрбіді. Саналы ұрпақ тәрбиелеп, өнегелі әулет қалыптастыру – Әбілда ақсақалдың өмір жолының ең қымбат жемісі десек артық емес. Оның ғибратты ғұмыры мен адал еңбегі бүгінгі ұрпағының игілікті ісімен абат болып отыр деп нық сеніммен айтуға болады.
Әкесінің есімін ұлықтау, ерлікке толы өмір жолын кейінгі ұрпаққа жеткізу – Қанжарбек Әбілдаұлы мен әулетінің перзенттік парызына айналды. Өйткені Әбілда Смағұлұлының ғұмыры – тағдыр тауқыметіне мойымаған қайсарлықтың, елге адал қызмет етудің, адамдық арды бәрінен биік қойған азаматтықтың жарқын үлгісі.
Осындай тұлғалардың өмірі ұмытылмауға тиіс. Өткеннің өнегесін бүгінгі ұрпаққа жеткізу – тарих алдындағы ортақ жауапкершілігіміз.
Бұл жазба Әбілда ақсақалдың ұлы Қанжарбектің әңгімелеуі негізінде қағазға түсті.
Тынышбек ДАЙРАБАЙ,
ҚР еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері,
жазушы, этнограф, Жалағаш ауданының құрметті азаматы
