Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві қоғамдық-саяси тарихы архиві филиалының қорында Сыр медицинасына қатысты құжаттар жетерлік. 1853 жылы орыс патшасының генералы Перовский Қоқан хандығының бекетін құлатып, әскери бекіністе медициналық лазарет құрған.
Уезд орталығы Перовск тұрғындары бірінші рет арнаулы медициналық көмек ала бастады. Әскери лазарет медициналық лазарет болып қайта құрылды. 1906 жылы лазарет кеңейтіліп, телімдік шипахана (лечебница) ашылды.
1908 жылғы 18 қыркүйектегі кеңес отырысында Перовск әскери ауруханасының ғимаратын қайта жөндеуге қаражат бөлуді қарастыруды сұраған хат Түркістан генерал-губернаторына жолданған, хат мәтіні архивте сақталған.
Өзбекстан Республикасы Ұлттық архивінен көшірмесі алынған тарихи құжатта Сырдария облысының әскери губернаторынан Түркістан генерал-губернаторына жолданған Перовск уезі бастығының 1913 жылғы 4 ақпандағы №417 рапортында Перовск қаласында және уезде шешек (оспа) ауруы пайда болып, эпидемиялық сипат алғаны жазылған.
Бүкіл уезде бар болғаны екі шешекке қарсы егуші (оспопрививатель) бар, олар ауру тараған халықты қамтуға физикалық тұрғыдан үлгермеген. Осыған байланысты уезд бастығы ем-дом көрсететін қызметкер санын көбейтуді немесе басқа уездерден уақытша шақыртуды сұрайды.
1918 жылы Жаңақорғанда балшықпен емдейтін курорт ұйымдастырылып, оның негізін дәрігер Ф.Мартюков қалады. Архив қорында фотосы және емдеу орны ошақтарының көрінісі сақталған. 1916-1917 жылдары бұл жерге Ақмешіт қаласының теміржол ауруханасынан Наумов, Готлип және Костенко деген фельдшерлер келген. Олар көлдің емдік қасиетін зерттеп, балшықтың үлгісі мен рапасын Ташкент қаласына жіберген. Ауруларға тәртіп орнатылып, емді қабылдау уақыты қалыпқа келтірілді және балшықты күн сәулесіне қыздыру бақылауға алынды. Түркістан теміржол ауруханасының дәрігері Ф.Мартюковтың бастауымен 1918 жылы мұнда алғаш рет шпалдан шағын үйшіктер салынды. Бұл Теріскен өзенінде балшықпен емдеу курортын ұйымдастыруға негіз болды.
Теріскен көлі балшығының қасиеті Орта Азияның теміржол құрылысын жоспарлаған кезде, яғни ХІХ ғасырдың 90-жылдарында белгілі бола бастады. Экспедиция жұмысшылары жаздың ыстық күндерінде адамдар түрлі аяқ және қол сырқаттарын емдеу үшін көл жағасына келіп, киіз үйлер тіккеніне баса назар аударған. Жергілікті тұрғындар ғасырлар бойы балшықпен емделіп, ауруларынан айыққаны белгілі болды. Олар көл жағалауынан үлкен ор қазып, күн қызған кезде оларды балшықпен толтырып ванна ретінде пайдаланған. Бұл емді жыл сайын қайталап отырған.
Зерттеулер нәтижесінде 1919 жылдың 14 ақпанында Перовск қаласы халықтық денсаулық сақтау бөлімінің мәжілісінде комиссия мүшелері Гейнч, Наумов, Клементьев, Добияш, Трепезь, Рябицкий және атқару комитетінің мүшесі Костенконың қатысуымен Жаңақорғанда балшықпен емдеу курортын ашу туралы шешім қабылдады.
1920 жылдан санаторий балшықпен емдеу курорты ретінде тұрақты жұмыс істей бастады. 1925 жылы курорттың өзінде су құбыры, рентген кабинет, лаборатория болды.
1941-1945 жылдары санаторий жаралыларды емдеуге арналған госпитальге айналды. 1943 жылдың 23 ақпанында арнайы аурухана дәрігерлерінің ғылыми конференциясында Теріскен көлі балшығының құрамы, қасиеті, ағзаға әсері, сондай-ақ ағзаның реакциясы, емдеу типтері, суықтан үсіген денені балшықпен емдеудің сегменттік әдістері талқыланды. Дәрігер Богословский өз сөзінде балшықпен емдеу нәтижелеріне тоқталды, әсіресе, остеомелит ауруының операциядан кейінгі емделу барысындағы жақсы нәтижелеріне назар аударды. Дәрігер Небесова арнайы ауруханадағы бұлақ суы және бұл судың асқазан-ішек ауруларына жақсы әсері туралы әңгіме қозғады. Қорытындылай келе, дәрігер Тарасов жаңадан келіп түскен науқастардың дереу жан-жақты тексерілетіні және медициналық қызметкерлер мен дәрігерлердің ынталы қызмет атқаратыны туралы айтты. Сонымен қатар Қырым медициналық институтының ғылыми қызметкерлерінің қатысуымен ай сайын Қызылорда қаласында ғылыми конференциялар өткізу жайлы шешім қабылданды. Қырым медициналық институтының мамандары облыстық денсаулық сақтау бөлімінен ғылыми жұмыстар мен конференциялар өткізу үшін аурухананы қажетті медициналық кітаптармен қамтамасыз етуді сұрады.
Арнайы санаторийде 1944 жылы ем алған 1300 аурудың 1083-і толық емделіп, денсаулығын жақсартқан. Соғыс жылдарында елімізді жаудан қорғағандар санаторийде денсаулығын түзеп, ризашылық білдірді.
Осылайша, 1947 жылы Жаңақорған санаторийінде емделушілер мен персоналды құнарлы тамақпен қамтамасыз ету үшін қосалқы шаруашылық құрылған. Бұл шаруашылықтың негізгі бағыты – көкөніс өсіру, сүт және ет өнімдерін шығарумен бірге, өз наубайханасында нан өнімдерін өндірген. Мәліметтерге қарағанда, осы жылдары санаторийде 100-ге жақын қызметкер жұмыс істеген.
1954-1960 жылдары негізгі емделушілер соғыс мүгедектері болған. Басында санаторий КСРО Теміржолдары министрлігінің қарамағында, кейін денсаулық сақтау жүйесінің құрамына енді, ал 1960 жылдан кәсіподаққа қарайтын болды.
Архив қорында Жаңақорған шипажайына соғыс жылдары эвакуацияланған госпитальдарды орналастырғаны, жауынгерлер жан сақтаған бірден-бір емдеу орны болғаны туралы дерек бар, 1941 жылы 16 қазандағы облыстық комиссия отырысының хаттамасында жазылған. Қызылорда қаласында 1500 адамды қамтитын эвакогоспитальдарды орналастыру жөнінде шешім қабылдаған. №1 госпиталь 80, №2 госпиталь 170 және Жаңақорған госпиталына 200, жалпы 400 адамды қамтыған. 1941 жылы №3980 Жаңақорған балшықпен емдеу курорты базасында құрылған эвакогоспитальдің күніне 255 жаралы әскериді қабылдағаны туралы ақпарат архивте сақтаулы.
Дана ҚАЛТАЕВА,
Қызылорда облыстық мемлекеттік архиві қоғамдық-саяси тарихы архиві
филиалының бөлім басшысы
