Дана халқымызда «Бар жоғалмайды, жоқтан бар құралмайды» деген тәмсіл бар. Бардың жоғалмауы үшін артында іздеушісі болғаны ләзім. Іздеушісі болмағандықтан та талай тарландарымыздың есімі ұрпақ жадынан аққан жұлдыздай өшіп жатқаны жасырын емес. Өкінішті.
«Ер есімі – ел есінде» деген қасиетті қағида елі үшін, отбасы мен өзі үшін аянбай еңбек еткен тау тұлғалы аға буын өкілдерінің есімдерін реті келгенде жаңғыртып тұрғанда ғана шындыққа айналады. Міне, ұлағатты ұрпақтарының әкелеріне деген риясыз құрметінің арқасында аяулы есімі тарихтан лайықты орын алып отырған абзал жандардың бірі – бүгін туғанына 100 жыл толып отырған майдангер Ордабай Кенжебайұлы. Ол кісі 1926 жылы Қазалы ауданына қарасты «Өркенді» ауылында дүниеге келген. Оның балғын балалық шағы қылышынан қан тамған «қызыл империяның» адамға қарсы бастаған зұлмат заманына тұспа-тұс келді. Өткен ғасыр басындағы саяси дүрбелең салдарынан қазақтың басына жойылып кету қаупі туғаны тарихтан мәлім. Елді тұтас жайлаған ашаршылықтың ақыретін, Үкіметтің халыққа қарсы жүргізген наразылықтарынан туындаған аласапыранның қасіретін жастайынан көріп өсіпті. Әкесі Серімбетұлы Кенжебай 1930 жылы 47 жасында сол қуғын-сүргіннің қысымынан науқасқа шалдығып көз жұмғасын, апасы Зылиха екеуі аурушаң анасының қамқорлығында қалыпты. Араға бес жыл салғанда шешесі Құттыбайқызы Нәби де бақилық болады. Ата-анадан ерте айырылған қос жетім Ұлы Отан соғысы басталғанша әкесінің туысы Сағымбайдың үйін паналапты. О.Кенжебайұлы осы үйде жатып, ауыл мектебінен 7 жылдық білім алады. 1944 жылдың көктемінде майданға шақырылып, одан 1949 жылы оралады. Апасы Зылиха тұрмыс құрады.
Орайы келгенде мына бір сұхбаттан үзінді келтірсем деймін. Бір-екі жыл бұрын 1 мамыр – Қазақстан халқының бірлігі мерекесі күні Мемлекет басшысы Қ.К.Тоқаев «Мир» телеарнасына берген сұхбатында «Әкем басқа да майдангерлер сияқты соғыста жасаған ерліктері, сәтсіздіктері, жаумен алғашқы кездескен сәті, қасындағы жауынгерлердің батырлық істері, үйге жеңіспен оралуға асыққандары жайлы ашып әңгіме айтуды ұнатпайтын» деп әкесі жайлы сырымен бөліскен-ді. Расында майдангер аға буын бос мақтанды жақтырмайтын. Олар жанкештілікпен еңбектену арқылы өз өмірлеріндегі жетістіктерінің жемісін, сәтсіздіктерден алған сабақтарын кейінгі ұрпақтарына үлгі ете білді. Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес Одағы фашизмнен өз азаттығы жолында ғана жеңіске жетіп қойған жоқ, ол қазіргі таңда өркениет ошағына айналып отырған Еуропаны да құлдықтың құрсауынан құтқарды. Бұл әлем тарихындағы ең Ұлы Жеңіс еді… Бұл жеңіске бүгінгі әңгіме арқауы болып отырған О.Кенжебайұлы да өз үлесін қосқан. Ерен ерлігі үшін майдан даласында үш мәрте марапатталған.
Елге оралғасын жас майдангер еңбек жолын 1950 жылы Қазалы депосында қатардағы жұмысшыдан бастайды. Ол өндірістен қол үзбестен еңбек озаты бола жүріп, Қазалы ауыл шаруашылығы техникумының «бухгалтерлік» курсын үздік бітіреді. 1955-1961 жылдары «Қожабақы» ауылына бас бухгалтер болып қызметке орналасады. 1961-1965 жылдар аралығында Райпотребсоюз мекемесінде қойма меңгерушісі, одан кейін 3 жыл қатарынан аудандық «Ремстрой» мекемесінде бас бухгалтер болды. Осылайша бірнеше мекемеде қызмет атқара жүріп, мол тәжірибе жинақтаған маманды аудан басшылығы 1970 жылы аудандық РАПО-ға (аудандық ауыл шаруашылығы өнеркәсібі бөлімі) бухгалтерлік қызметке алдырады. Осында 4 жылдай қызмет еткен соң, 1974 жылдың ақпан айында «Құмжиек» қаракөл қой совхозының құрылуына байланысты жаңа шаруашылыққа бас бухгалтерлік қызметке тағайындалады және 1986 жылы зейнетке шыққанша осында табан аудармастан 12 жыл еңбек етті.
О.Кенжебайұлы бірнеше мәрте облыстық атқару комитетінің, облыстық партия комитетінің, республикалық кәсіподақ ұйымының «Құрмет грамоталарымен» марапатталды. Бұған қоса, соғыс кезінде 3 медаль иеленген. Кейіннен «Еңбек ардагері» медалінің иегері атанды. Ардақты ел ағасы зейнетке шыққасын да қызметтен қол үзген жоқ. Кәсіби маман ретінде аудандық қаржылық-есептеу орталығында бөлім басшысы болып тағайындалды. Тәуелсіздік алған тұста ауданда алғаш рет жеке меншіктегі «Қазалы сақтандыру агенттігін» ашты. Агенттік жұмысын жақсы жолға қоя жүріп, ауыр науқасы салдарынан 1994 жылдың 6 қыркүйегінде өмірден озды. Жұбайы Нұржанқызы Қалдыгүлмен 1950 жылы отбасын құрып, 10 бала тәрбиелеп өсірді. Бүгінгі күні он баланың 7-нің көзі тірі. Олардан 22 немере, 38 шөбере, 13 шөпшек өрбіп отыр. Шүкіршілік.
Шынтуайтында, мұндай ауыр жағдайды соғыс көрген аға буынның әрқайсысы өз бастарынан өткерді десек, шындықтан алыс кетпейміз. Десек те, Ордабай Кенжебайұлының бір ерекшелігі, оның мол адамгершілік қасиеттерімен қоса, кәсіби біліктілігі мен іскерлігінде деп ойлаймын. Ойымыз орнықты болу үшін осы жолдардың авторы 2016 жылы Қызылордадағы «Тұмар» баспасынан шығарған «Құмжиек ауылының тарихы» кітабынан үзінді келтірейін. Кітаптан «…Құмжиек совхозының еңбеккерлері ішкі мүмкіндіктері мен резервтерін есептей келіп, ҚазССР Компартиясының 60 жылдық мерекесі құрметіне бесжылдық тапсырмасын 4,5 жылда орындап шығуға бастама көтерген-ді. Нәтижесінде оныншы бесжылдықтың жоспары мал өнімдерінен асыра орындалды… Бесжылдықтың өткен төрт жыл алты айында мемлекетке 106403 дана қаракөл елтірісі, 5806 центнер жүн, 2264 центнер қымыз бен шұбат және 18071 центнер ет сатылып, бұл жөніндегі жоспар қаракөл елтірісінен – 142,5 процентке, жүннен – 112,1, қымыз бен шұбаттан – 100,1, еттен – 101 процентке орындалды» деген мәліметтерді оқуға болады. Бір қарағанда, сол кездегі кез келген шаруашылықта болатын есеп, социалистік жарыстың қорытындысы. Ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің төккен тері мен еткен еңбектерінің жемісі. Расымен солай. Алайда осы сандардың астарында қай салада болмасын ең бір жауапты мамандар саналатын есепшілер қауымының көзге көрінбейтін және уақытпен өлшеуге келмейтін қыруар еңбектері жатқаны шындық. Ордабай әкеміз, міне, сондай аса жауапты қызмет атқарғандардың алдыңғы қатарында болды. Қазіргі тілмен айтқанда, жемқорлыққа жол бермей, есепке шорқақ әр еңбекшінің нәпақасын шаруашылықтың ортақ қоржыннан адал айырып беріп отырды. Ол кісінің бітім-болмысындағы салқынқандылық, ұқыптылық, нақтылық, уәдеден ауытқымау, турашылдық сияқты қасиеттер кәсіби қызметіне де байланысты қалыптасқан адами тұрпаттар болса керек.
Жаратушыдан түскен қасиетті кітаптардың бәрінде, олардан кейін жасаған атақты ғұламалардың шығармаларында, қиссалар мен дастандарда адамдарды пендеге тән мінез атаулының көркемі – сабырға шақырады, тәкаппарлықты тәрк етіп, мүсілімге лайық, Аллаға ұнамды ұстамдылық пен ұлағатты үлгі танытады. «Жеңіске қай жағдайда болмасын өз қарсыласынан жарты сағаттай болса да шыдамдылық көрсеткендер жетеді» деген өміршең өсиет те бар. Халқымыздың заңғар жазушыларының бірі, сөз зергері Ғ.Мүсірепов «…елде алтыбақан алауыздық пен тоғышарлыққа жол берілмеуі тиіс. Ерте дүниедегі ең қабілетті де талантты халық – латындардың түбіне осы жеткен» деп ескертеді жазбаларының бірінде.
Ордабай әкеміз де елдің бірлігін сақтап, әр отбасының берекелі шаңыраққа айналуына өзінің хал-қадірінше қомақты үлесін қоса білген аузы дуалы, сөзі уәлі ел ағаларының қатарында болды. Байрақты бабаларымыз өсиет еткендей, ол кісі «қолының қарындағы күштен гөрі, көзінің қырындағы іске ден қойған» іскер де білімдар азаматтардың бірінен саналды. Білімділігі мен іскерлігінің арқасында «Құмжиектегі» бас есепшіліктен зейнетке шыққан соң Қазалы қаласына көшіп келіп, жоғарыда аталғандай, әуелі аудандық қаржылық-есептеу орталығында бөлім басшысы қызметін атқарды. Еліміз Тәуелсіздік алған жылы жеке сақтандыру агенттігін құрды. Мұны қайталап отырған себебіміз, ұлттық экономикамыз нарықтық қатынастарға 1993 жылы көшсе, осы күрделі реформаның ажырамас құрылымы саналатын сақтандыру агенттігін халқы көп, өндірісі етек жайған қалалық жерде емес, ауданда ашуының астарында тәжірибелі қаржыгердің тауар-ақша қатынастарының болашақ бағытын сараптай алу қабілеті, тәуекелшіл дағдысы жатқаны кәміл. Қалай десек те, жаңадан жеке қаржы құрылымын құру сол уақыттағы теңге тапшылығы жағдайында ерлікке пара-пар шешім болғаны даусыз.
Әрине, жұмырбасты пенденің арманы таусылмайды. Ол кісіні де өмірден армансыз өтті деу үстірт айтқандық болар. Қанша мүмкіндік бола тұра қу тірліктің қамымен «әне-міне» деп жүріп, Ордабай әкеміз көзі тірісінде саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болған әке-шешесінің басын қарайта алмағанына қатты өкінеді екен. Осы арманын әулетімнің туұстары деп Самат баласына аманаттап кетіпті. «Аманатқа қиянат жүрмейтінін» жақсы сезінген Самат атасы мен әжесінің мәңгілік жандары баяз тапқан жерге белгі орнатты. Бұған қоса, әкесі ұзақ жылдар қызмет атқарған, өзі орта мектеп бітіріп, үлкен өмір жолына аттанған туған ауылына мешіт салды. Асыл бабаларымыз «Орнында бар – оңалар» деп осындайда айтқан болар…
Әлем мойындаған қытай ғұламасы, адамзаттың ақылманы Конфуцийдің бір ұстанымы мынадай мәнде айтылады: «адамдар ертеңгіні көбірек ойлап, бүгінгіні ұмытып кетеді. Олар бүгінгі күн үшін де, болашақ үшін де өмір сүрмейді. Сөйтіп, өлмейтіндей күн кешеді, ал өлім құшқан сәтте ғана ешқандай мәнді өмір сүрмегендерін түсінеді». Осы қисынмен қарағанда қазір 100 жасқа толып отырған марқұм Ордабай Кенжебайұлын бүгіні мен ертеңін сараптап-саралай білген және сол қабілеті арқылы мәнді-мағыналы ғұмыр кешудің жолын тапқан бақытты әке деп ойлаймын. Марқұмның сұм соғыстан тірі қалуынан бастап, тірілердің есінде қаларлықтай қадірін өткізе өмір сүруінің өзі өнеге. Сырдың тумасы, атақты драматург Қ.Мұхамеджановтың «Көктөбедегі кездесу» пьесасында көп қойылатын «Қайткенде адам қалады, адам болып?» деген қайсар сұраққа өмір бойы жауап іздеген ізгілікті әкенің бақытты екеніне бірі Астанадан, екіншілері Павлодардан, үшіншілері Қызылордадан, келесілері аудан мен ауылдардан жиналып келіп, әкелерінің аруағына бағыштап ас беріп, дұға оқытып жатқан ұрпақтарының ыстық ықыласы куә. Есіл ердің бітім-болмысы елес емес, есте. Ұрпақтарымен бірге!
Нұрлыбек МЫҢЖАС,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университетінің ғылыми зерттеу жұмыстарын үйлестіру бөлімінің басшысы, тарих ғылымдарының кандидаты,
«Құрмет» орденінің иегері
