Қазақ даласында туған жердің қасиетін танып, оның игілігін елдің өркендеуіне арнаған азаматтар аз емес. Солардың бірі ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы, белгілі топырақтанушы, агрохимик Хасый Жамантіков биыл 85 жасқа толып отыр. Бұл – бір адамның мерейтойы ғана емес, аграрлық ғылымға адал қызмет еткен ғұмырдың, Сыр өңірінің күріш шаруашылығымен бірге өрілген тағдырдың мерейлі белесі.
Хасый Жамантікұлы Жамбыл облысының Меркі ауданында дүниеге келді. Табиғаты көркем, еңбек пен тіршіліктің қадірін ұғындырған өңірде өскен жас талапкер білімге құштар болып қалыптасты. Болашақ мамандығын ауыл шаруашылығымен байланыстыруды мақсат еткен ол Алматы қаласындағы Еңбек Қызыл Ту орденді Қазақ ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті) білім алды. Сол жылдары қалыптасқан ғылыми ізденіске деген құштарлық пен еңбекқорлық қасиет оның бүкіл өмір жолының темірқазығына айналды.
1969 жылы жоғары оқу орнын тәмамдағаннан кейін институт табалдырығында танысқан курстасы әрі бірге қол ұстасқан зайыбы Тамара Жамантікова апай екеуі Өскемен қаласындағы облыстық тәжірибе стансасына жолдамамен жіберілген болатын. Алайда жұмысқа қабылданар кезде жасы ұлғайған әке-шешелері ауырып қалып кері қайтуға тура келді. Содан кейін Ауыл шаруашылығы министрлігі жолдаманы өзгертіп, жас отбасыны Қызылорда облысына қарасты Күріш тәжірибе стансасына жіберуді ұйғарды.
Осы себепті екі жас маманның тағдыры Сыр өңірімен тоғысты. Содан бастап Қызылорда жері екінші Отанына айналды. Жарты ғасырдан астам уақыт бойы ол Сыр елінің ауыл шаруашылығы ғылымының дамуына қызмет етіп келеді. Ғалымның бүкіл еңбек жолы күріш шаруашылығының мәселелерін зерттеумен, топырақ құнарлылығын арттырумен және өңір экологиясын жақсартумен байланысты болды.
Сыр өңірі – күріш өсірудің ерекше табиғи аймағы. Мұнда жоғары өнім алу үшін топырақтың жағдайын терең зерттеу қажет. Осы бағытта Хасый Жамантіков көптеген ғылыми зерттеуге жетекшілік етіп, күріштік топыраққа органикалық тыңайтқыштарды енгізудің ғылыми негіздерін қалыптастырды. Оның еңбектері топырақ құнарлылығын сақтауға және өнімділікті арттыруға бағытталды.
Ғалымның зерттеулері отандық минералдық ресурстарды тиімді пайдалануға да арналды. Ол Қаратау сілемдерінен өндірілетін полифосфатты минералдық тыңайтқыштардың күріш дақылына әсерін зерттеп, олардың тиімділігін ғылыми тұрғыдан дәлелдеді. Бұл жұмыстар ауыл шаруашылығы өндірісінде жергілікті шикізат көздерін пайдаланудың маңызын көрсетті. Осы тақырыпты диссертациялық жұмыс ретінде 1991 жылы ресейлік ғалым, профессор Ф.Янишевскийдің жетекшілігімен «Сырдария ойпатында құралған шалғынды-батпақты топырақта өсірілетін күрішке Қаратау фосфоритінен өндірілген фосфор тыңайтқыштарының жаңа түрлерін қолданғандағы тиімділігін зерттеу» тақырыбында ғылым кандидаты атағын сәтті қорғады. Ал 2003 жылы академик Р.Елешевтің ғылыми жетекшілігімен «Қазақстандық Арал өңіріндегі шалғынды-батпақты топыраққа бейімделген күріш ауыспалы егісі дақылдарына фосфор тыңайтқыштарын қолданудың ғылыми негізін жасау» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғап шықты.
Ғылыми ізденіс пен жаңашылдық – ғалым ағамыздың басты ерекшеліктерінің бірі. Көпшілік үшін ауыл шаруашылығы қалдықтары болып саналатын күріш сабаны мен қауызының да табиғатқа пайда әкелетін құндылық екенін алғашқылардың бірі болып дәлелдеді. Ол осы қалдықтардан биокомпост өндіру технологиясын жасап, авторлық патент алды. Бұл жаңалық өндірістік қалдықтарды тиімді пайдалану арқылы топырақ құнарлылығын арттыруға, су және басқа да ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік берді.
Қызылорда облысында егілетін дақылдардың өнімділігі мен өнім сапасының жоғары болуының басты себептерінің бірі – егістік жерлердің құнарлылығының төмен болып, топырақ тұздылығы салдарынан оның қарашірігінің кеміп, ондағы бактериялардың әлсіреуі. Топырақ ортасының өсімдіктерге қолайлы болуына түрлі пайдалы бактериялар жиынтығының белсенділігі артуы үлкен себеп болады. Бактериялар ауыр металдар қосындысын ыдыратып, әрі өзіне, әрі өсімдіктерге қоректік заттарды молайтады.
Ғалымның ғылыми қызметіндегі ерекше бағыттардың бірі – Арал өңірінің экологиялық мәселелерін зерттеу. Арал теңізінің тартылуы бүкіл әлем назарын аударған кезеңде Хасый ағамыз халықаралық ғылыми қауымдастықпен бірге көптеген жұмыс жасады. Германия және Израиль ғалымдарымен бірлесіп, құрғаған теңіз ұлтанын игеру, сексеуіл отырғызу арқылы аймақтың экологиясын тұрақтандыру бағытындағы зерттеулерге белсене қатысты.
Арал теңізі тұйық болғандықтан Сырдария өзені ағынымен тау, жар мүжінділері шөгінді ретінде сумен келіп, теңіз түбіне шөгіп, кедір-бұдырын тегістеп ұлтан қабатын құрайды. Сырдария суы азайған соң теңіздің шөгінді табан қабаты судан құрғатылып, шөгінділерден түрлі механикалық құрамды (құм мен саздың әртүрлі мөлшерде орналасуына байланысты) топырақ түрлері қалыптаса бастайды.
Алғашқы кезде, борпылдақ, әлі бірікпеген топырақ құрамы сумен келген улы заттар (пестицид, гербицид, т.б.) шаңмен бірігіп, желмен ұшып айналаны ластауға бейім болады. Ол шаң қоспалары ғарыштық кеңістікке көтеріліп, Жер бетінің кез келген аймағына жетіп, шөгіп, сол жерді ластауы мүмкін. Сондықтан, бірінші кезекте шаңды қозғалысқа келтірмейтін іс-шара жасау керек болды. Теңіз ұлтанының бетіндегі әртүрлі қоспалы өте зиянды борпылдақ шаңды бекітетін бірден-бір жол – өсімдік жамылғысымен ұлтан бетін бүркеу әдісі. Арал өсімдіктерін зерттеу арқылы, бүркемелі өсімдікке қара сексеуіл (Haloxylon aphyllum) таңдалып, оны егу жолдары зерттелді.
Негізгі мақсат – қазір жаһанда белең алып бара жатқан қуаңшылық пен шөлейттену өзгерістерін өрістетпеу. Сонымен 1998-2012 жылдары эрозиялық процестерді тоқтату, қуаңшылық пен шөлейттенуге бетбұрысты әлсірету, өсімдік жамылғысын дамыту бағыттарында ғылыми-зерттеу жүргізілді. Нәтижесінде егілген сексеуіл өскіндерінің тұзданған топырақты жерсінуі ұлғаятыны анықталды. Бұл үлкен ғылыми жетістік болатын.
Он төрт жыл бойы жүргізілген бұл жұмыстар нәтижесінде құрғаған теңіз табанына орман өсірудің тиімді әдістері зерттеліп, табиғатты қалпына келтіру ісіне маңызды үлес қосылды.
Хасый Жамантіковтің ғылыми қызметінің басты ерекшелігі – зертханалық ізденістерді өндіріс қажеттілігімен ұштастыра білуінде. Ол үшін ғылым тек теориялық тұжырымдар жиынтығы емес, шаруашылықтың нақты мәселелерін шешуге қызмет ететін құрал болды.
Ғалымның көпжылдық зерттеулерінің негізгі бағыты күріштік топырақтың құнарлылығын арттыру және өнімділігін көтеру мәселелеріне арналды. Сыр өңірінің топырақ-климаттық ерекшеліктерін терең зерттей отырып, ол әртүрлі мелиоранттардың тиімділігін анықтауға бағытталған ауқымды ғылыми жұмыстар жүргізді.
Осы мақсатта доломит, биошунгит, цеолит, фосфогипс секілді тағы басқа табиғи минералдардың күріштік топырақтардың қасиеттеріне әсері жан-жақты зерттелді. Ғалым бұл мелиоранттардың топырақтың физикалық және агрохимиялық қасиеттерін жақсартуға, қоректік элементтердің тиімділігін арттыруға және өсімдіктің қолайсыз жағдайларға төзімділігін күшейтуге ықпал ететінін ғылыми тұрғыдан негіздеді.
Хасый ағамыз жаңа технологияларды өндіріске енгізуге әрдайым ерекше көңіл бөлді. Осы бағытта органикалық сұйық препараттарды күріш егістіктерінде пайдалану мәселесін зерттеп, олардың өсімдіктің дамуына, өнім құрылымына және астық сапасына әсерін анықтады. Ғалым жүргізген тәжірибелер мұндай препараттардың өсімдіктің өсу энергиясын арттырып, өнімділікті жоғарылатуға мүмкіндік беретінін көрсетті.
Климат өзгерісі мен су тапшылығы күшейген қазіргі кезеңде ғалымның зерттеулері бұрынғыдан да өзекті бола түсті. Ол топырақтағы ылғалды сақтау мақсатында гидрогельдерді қолдану мәселесін зерттеп, олардың тиімді мөлшерін анықтады. Бұл жұмыстар су үнемдеу технологияларын дамытуға және құрғақшылықтың зардаптарын азайтуға бағытталды.
Осы ғылыми жұмыстарды жетекші болып орындай жүріп, 140-тан аса ғылыми мақала, ірі көлемді 3 кітап жазды. Арал мәселесі туралы ғылыми есеп деректері Германияда басылған 3 ғылыми жинақ кітабында ағылшын тілінде жарық көрді. Ғылыми мақалалар жақын және алыс шетел қалаларының 15 баспаханасында басылды. Ғылыми еңбектер нәтижелерінің басым бөлігі Қазақстанда жарық көрді. Жарияланған еңбектердің 9-ы – патенттік құжаттар.
Ғалымның өміріндегі тағы бір маңызды құндылық – отбасы мен еңбек сабақтастығы. 1966 жылдан бастап өмірлік серігі болған Тамара апаймен бірге ғылым жолында қатар еңбек етіп, өңірдің ауыл шаруашылығы ғылымын дамытуға елеулі үлес қосты. Ұл-қыздарын да ғылымға баулыды. Бұл отбасы ғылымға адалдықтың, еңбеккештіктің және ұрпақ тәрбиесінің жарқын үлгісі болып келеді.
Хасый Жамантіковтің өмір жолына көз жүгіртсек, Меркінің топырағынан басталған тағдыр Сыр бойында жалғасып, тұтас бір ғылыми мектептің қалыптасуына ұласқанын көреміз. Оның зерттеулері мен жаңалықтары, тәрбиелеген шәкірттері мен ғылыми мұрасы – ел игілігіне қызмет етіп келе жатқан баға жетпес қазына. Оның ғылыми еңбектерінің құндылығы – зерттеу нәтижелерінің тәжірибеде нақты қолданыс табуында. Ұсынылған агротехнологиялық тәсілдер шаруашылыққа енгізіліп, күріш өндірісінің тиімділігін арттыруға қызмет етті.
Ғалымның ғылыми көзқарасының негізінде табиғатқа ұқыпты қарау, топырақ құнарлылығын сақтау және болашақ ұрпаққа құнарлы жер қалдыру идеясы жатты. Сондықтан оның еңбектері тек бүгінгі күннің емес, келешек ұрпақтың да игілігі болып қала бермек.
85 жас – абыройлы еңбек пен парасатты ғұмырдың биік белесі. Осы мерейлі күні ардақты ғалым Хасый Жамантіковке зор денсаулық, ұзақ ғұмыр, отбасы бақыты мен шәкірттерінің құрметіне бөлене беруін тілейміз.
Ә.ТОҚТАМЫСОВ,
ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы,
ҚР ҰАҒА корреспондент мүшесі
А.ЖАЛБЫРОВ,
докторант
