Мемлекеттік басқару жүйесінде ашықтықты арттыру, қызметтердің сапасын жақсарту, әдеп нормаларын сақтау басты қағидат саналады. Кәсіби мереке қарсаңында газет тілшісі Мемлекеттік қызмет істері департаментінің басшысы Ерлеген Меңдалиевпен саланың бүгінгі ахуалы, жүзеге асырылып жатқан реформалар, жас мамандарды мемлекеттік қызметке тарту және алдағы жоспарлар туралы әңгімелескен еді. Сонымен қатар қоғамды толғандыратын өзекті мәселелерге қатысты пікір білдіріп, мемлекеттік қызметтің жаңа бағыттары жөнінде ой бөлісті.
– Ерлеген Жәрдемұлы, Кәсіби мерекелеріңіз құтты болсын! Мемлекет басшысы мемлекеттік қызмет туралы заңға өзгеріс енгізіп, ол шілде айынан қолданысқа енеді. Заңның негізгі жаңашылдықтары қандай?
– Өздеріңізге белгілі, Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңына қол қойған болатын. Ол Заң мемлекеттік қызметті дамытудың 2024-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын іске асыруға бағытталған. Негізгі бағыттарының бірі – азаматтармен өзара іс-қимылдың сервистік моделіне көшу, сондай-ақ мемлекеттік аппараттың кәсібилігін арттыру және кадрлық процестерді цифрландыру. Ең алдымен, заңда мемлекеттік қызметтің мәні мен міндеттері алғаш рет нақты бекітілді. Бұған дейін заң негізінен еңбек қатынастарын реттеуге бағытталса, енді мемлекеттік қызмет ұлттық басымдықтарды іске асырудың негізгі институты ретінде қарастырылып отыр.
Заңның маңызды жаңашылдықтарының бірі – қызметтің сервистік моделіне көшу, яғни мемлекеттік қызметшілердің жұмысы азаматтардың қажеттіліктеріне бағдарланып, көрсетілетін қызметтердің сапасы мен қолжетімділігін арттыруға бағытталады. Формалды кедергілерді азайту, цифрлық сервистерге қолжетімділікті кеңейту және азаматтардың құқықтарын іске асыруға жағдай жасау басты назарда болады.
Кадрлық саясат саласында да бірқатар маңызды өзгерістер қарастырылған. Атап айтқанда, мемлекеттік қызметке кіруге даярлау институты енгізіледі. Бұл жастарды мектептен бастап мемлекеттік басқару саласына бейімдеуге, олардың кәсіби құзыреттерін дамытуға мүмкіндік береді.
Сондай-ақ мемлекеттік қызметке іріктеу процестері толық цифрландырылып, «Е-қызмет» жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Бұл кадрлық рәсімдердің ашықтығын арттырып, мемлекеттік қызметке талантты мамандарды кеңінен тартуға жол ашады. Заң мемлекеттік қызметшілердің мансаптық өсу мүмкіндіктерін де кеңейтеді. «Б» корпусы қызметшілері үшін көлденең мансаптық өсу тетігі енгізіліп, кәсіби дамуға қосымша ынталандырулар қарастырылған.
Әлеуметтік кепілдіктер блогы да күшейтілді. Атап айтқанда, ұзақ жылдар мемлекеттік қызметте еңбек еткен қызметшілерге зейнеткерлікке шыққанда біржолғы төлем беру, еңбек өтіліне қарай қосымша ақылы демалыс күндерін ұсыну және қысқа мерзімді ақылы демалыс беру нормалары енгізілді. Бұдан бөлек, заңда тәртіптік жауапкершілік институты жетілдіріліп, құқықбұзушылықтардың алдын алуға ерекше көңіл бөлінген. Мемлекеттік органдарда профилактикалық қызметтер құрылып, олардың қызметін әдеп жөніндегі уәкілдер үйлестіреді. Жалпы алғанда, жаңа заң мемлекеттік қызметтің ашықтығын, тиімділігін және тартымдылығын арттыруға, сондай-ақ кәсіби әрі халыққа бағдарланған мемлекеттік аппарат қалыптастыруға бағытталған.
– Биыл мемлекеттік қызметке қабылдау рәсімі толық цифрлық форматқа көшті. Бұл жүйенің қандай артықшылықтары бар?
– Иә, биыл мемлекеттік қызметке қабылдау рәсімдері толықтай цифрлық форматқа көшіріліп, кадрларды іріктеудің жаңа моделі енгізілді. Бұл өзгерістердің басты мақсаты – мемлекеттік қызметке кірудің ашықтығын, әділдігін және қолжетімділігін қамтамасыз ету. Жаңа жүйенің негізгі артықшылықтарының бірі – конкурсқа қатысу процесінің едәуір жеңілдетілуі. Бүгінде азаматтар конкурсқа қашықтан, онлайн форматта қатыса алады. Сонымен қатар, бұрын үміткерлер тапсыратын заңнама блоктарының саны 9-дан 4-ке дейін қысқартылды. Бұл кандидаттардың дайындық процесін оңтайландырып, артық әкімшілік жүктемені азайтты. Сондай-ақ іріктеу рәсімдерінде «адами фактордың» әсері барынша төмендетілді. Тестілеу кезеңінде тәуелсіз прокторинг жүйесі қолданылады. Бұл тестілеудің объективті әрі әділ өтуіне мүмкіндік береді. Үміткерлердің жеке деректері құпия сақталып, барлық процесс бейнежазба арқылы тіркеледі. Нәтижесінде конкурс кезеңдерінің ашықтығы мен сенімділігі арта түседі.
Конкурсқа қатысу үшін азаматтарға «eQyzmet» ақпараттық жүйесінде тіркеліп, қажетті құжаттарды электронды түрде жүктеу жеткілікті. Мемлекеттік қызметке алғаш рет кіретін немесе белгілі бір үзілістен кейін қайта оралатын азаматтар заңнаманы білуге арналған тестілеуден және жеке қасиеттерін бағалау рәсімінен өтеді. Басшылық лауазымдарға үміткерлер үшін қосымша эссе жазу кезеңі қарастырылған.
Барлық кезеңдердің қорытындысы бойынша ең жоғары нәтижеге қол жеткізген үміткерлер әңгімелесуге немесе практикалық бағалауға жіберіледі. Ал ең көп балл жинаған кандидат бос лауазымға тағайындалуға мүмкіндік алады. Жалпы алғанда, цифрлық іріктеу жүйесі мемлекеттік қызметке дарынды, білікті және бәсекеге қабілетті мамандарды тартуға, сондай-ақ кадрлық процестердің ашықтығы мен тиімділігін арттыруға бағытталған.
– Жастарды мемлекеттік қызметке тарту үшін қандай жұмыстар жүргізілуде?
– Жастарды мемлекеттік қызметке тарту бағытында жүйелі әрі нақты тетіктер іске асырылуда. Соның бірі – жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламалары бойынша мемлекеттік тапсырыс негізінде оқуын үздік аяқтаған түлектерге берілетін ерекше мүмкіндік. Атап айтқанда, уәкілетті орган белгілеген талаптарға сәйкес оқу нәтижесімен бітірген азаматтар оқуын аяқтағаннан кейін бір жыл ішінде конкурс өткізілместен «Б» корпусының мемлекеттік әкімшілік лауазымдарына орналасу құқығына ие болады. Бұл тетік жас мамандардың мемлекеттік қызметке келу жолын жеңілдетуге және олардың кәсіби әлеуетін тиімді пайдалануға бағытталған. Аталған мүмкіндік шеңберінде түлектер жергілікті атқарушы органдарда, аудандық және облыстық маңызы бар қалалар мен ауылдық деңгейдегі әкімдіктер аппараттарында, сондай-ақ орталық мемлекеттік органдардың аумақтық бөлімшелерінде басшылық емес лауазымдарға конкурссыз орналаса алады.
Бұл жүйе жастарды ауылдық және өңірлік деңгейдегі мемлекеттік басқару ісіне тартуға, олардың тәжірибе жинауына және мемлекеттік қызметке ерте бейімделуіне жол ашады. 2023 жылдан бастап осы тетік қолданысқа енгізілген сәттен бүгінгі күнге дейін облыста 22 жас түлек конкурссыз мемлекеттік әкімшілік лауазымға орналасты. Бұл көрсеткіш жастардың мемлекеттік қызметке қызығушылығының артып келе жатқанын және аталған тетіктің тиімді жұмыс істеп отырғанын дәлелдейді.
– Мемлекеттік қызметші жұмысының қоғамға көрінбейтін қиын тұстары қандай?
– Мемлекеттік қызмет – қоғам тарапынан жоғары жауапкершілік пен кәсібилікті талап ететін маңызды сала. Бұл жүйеде қызмет атқаратын мамандардың жұмысы көбіне сырт көзге көріне бермейтін, бірақ үлкен еңбек пен жауапкершілікті қажет ететін бағыттардан тұрады. Ең алдымен, мемлекеттік қызметшілердің әрбір шешімі азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделеріне тікелей әсер ететіндіктен, шешім қабылдау барысында құқықтық дәлдік пен заңдылық қағидаттарын сақтау жоғары деңгейде талап етіледі.
Екіншіден, мемлекеттік қызмет саласында жүктеменің кезеңдік түрде артуы, әсіресе есептілік, жоспарлау және шұғыл тапсырмаларды орындау кезеңдерінде байқалады. Мұндай жағдайларда барлық рәсімдер заңнама шеңберінде және белгіленген тәртіппен орындалады.
Осы орайда, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігі және оның аумақтық департаменттері мемлекеттік қызметшілердің құқықтарының сақталуын, еңбек жағдайларының заңнамаға сәйкестігін және әдеп стандарттарының орындалуын тұрақты түрде бақылауда ұстайды.
Сонымен қатар, мемлекеттік қызметшілер үшін құқықтық және әлеуметтік кепілдіктер жүйесі қарастырылған, бұл олардың кәсіби қызметін тұрақты әрі қорғалған жағдайда атқаруына мүмкіндік береді.
Жалпы алғанда, мемлекеттік қызмет – тек міндеттер жиынтығы емес, сонымен бірге құқықтық тұрғыдан толық реттелген және мемлекеттік қолдаумен қамтамасыз етілген кәсіби жүйе.
– Департаменттің биылғы басты жетістігі деп нені айтар едіңіз?
– Биылғы жылғы басты жетістіктеріміздің бірі – өңірдегі мемлекеттік қызметтің кадрлық тұрақтылығын қамтамасыз ету және бос лауазымдарды уақытылы әрі сапалы толықтыру бағытындағы жұмыстардың нәтижелі жүзеге асырылуы деп айтар едім.
Департамент тарапынан жүргізілген жүйелі жұмыстың нәтижесінде облыста мемлекеттік қызметтегі бос орындар деңгейін төмен деңгейде ұстап тұруға қол жеткізілді. Бұл мемлекеттік органдардың тиімді жұмыс істеуіне және халыққа көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыруға оң әсерін тигізуде.
Сонымен қатар, жас кадрларды мемлекеттік қызметке тарту және қолдау бағытындағы жұмыстар да өз нәтижесін беруде. Бүгінде мемлекеттік грант негізінде жоғары оқу орындарын үздік аяқтаған түлектер төменгі лауазымдарға, ал Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының түлектері жоғары лауазымдарға конкурстық іріктеусіз орналасу мүмкіндігіне ие болып отыр. Бұл тетіктер 2024 және 2025 жылдары тиімділігін дәлелдеп, биыл да өз жалғасын табуда.
Өңіріміз үшін ерекше маңызға ие жетістіктердің бірі – Президенттік жастар кадр резервіне енген азаматтардың жауапты мемлекеттік лауазымдарға тағайындалуы. Бұл резервтің еліміздегі меритократия қағидаттарын нығайтудағы маңызды құралға айналғанын көрсетеді.
2026 жылғы 5 қаңтардан бастап Президенттік жастар кадр резервінің мүшесі Жұмажан Сақыбай Қазақстан Республикасы Президенті Кеңсесінің сарапшысы лауазымына тағайындалды. Сондай-ақ 2026 жылғы 27 сәуірден бастап резерв мүшесі Ербол Булебаев Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Стратегиялық жоспарлау және халықаралық ынтымақтастық департаменті директорының орынбасары лауазымына тағайындалды. Бұл тағайындаулар Қызылорда өңірінен шыққан білікті жастардың кәсіби әлеуетінің жоғары екенін және олардың мемлекеттік басқару жүйесінде маңызды міндеттерді атқаруға қабілетті екенін көрсетеді. Жалпы алғанда, аталған нәтижелер мемлекеттік қызмет жүйесінде кадрлық әлеуетті нығайту, меритократия қағидаттарын ілгерілету және талантты жастарды қолдау бағытындағы жұмыстардың тиімді іске асырылып жатқанын айғақтайды.
– Әріптестеріңізге тілегіңіз…
– Құрметті әріптестер, қадірлі мемлекеттік қызметшілер! Сіздерді 23 маусым – Мемлекеттік қызметші күнімен шын жүректен құттықтаймын! Бұл – ел игілігі жолында аянбай еңбек етіп жүрген, мемлекет пен халық арасындағы сенім көпірін берік ұстап отырған сіздерге көрсетілетін зор құрмет пен ризашылықтың күні.
Мемлекеттік қызмет – бұл мамандық қана емес, бұл – елге адал қызмет етудің, қоғам мүддесін жеке мүддеден жоғары қоюдың үлкен миссиясы. Бұл жол әрбір шешімде әділдікті, әрбір әрекетте жауапкершілік пен кәсіби адалдықты талап етеді.
Сіздер – ел дамуының тірегі, халықтың мемлекетке деген сенімінің басты кепілісіздер.
Бүгінгі таңда мемлекеттік қызметші – бұл тек басқару жүйесінің бір бөлігі ғана емес, ол – қоғам мен мемлекеттің арасындағы сенімді нығайтатын, азаматтардың сұранысына жедел әрі сапалы жауап беретін маңызды тұлға. Сондықтан әрбір мемлекеттік қызметшінің кәсіби біліктілігімен қатар, адалдығы, ашықтығы және жауапкершілігі ерекше мәнге ие. Алдағы уақытта да мемлекеттік қызмет саласындағы реформалар жалғасып, «халыққа қызмет ету» қағидаты одан әрі күшейе түсетініне сенім мол.
Осы орайда, барша мемлекеттік қызметшілерді кәсіби мерекемен тағы да шын жүректен құттықтай отырып, еліміздің игілігі жолындағы еңбектеріңізге табыс, отбасыларыңызға амандық тілеймін!
– Әңгімеңізге рахмет! Кәсіби мерекелеріңіз тағы да құтты болсын!
Сұхбаттасқан Айсәуле ҚАРАПАЕВА,
«Сыр бойы»
