Халқымыз табиғатынан той-думанға жақын. Жақсылықты жар салып жариялап, алыс-жақынға ат шаптырып, көкпар тартқызып, бас-басына бәйге беретін кеңпейілділік қанымызда бар қасиет. Тіпті халқы қадірлеген тұлғалар өмірден өткеннен кейін де еске алып, көпшілік алдында кәделеп ас-той беріліп жатады. Әлбетте, ұлтты ұйыстырып, ұрпақты сабақтастыратын мұндай тойлардың өткені қоғамға сын бола қоймас.
Көптің талқысына түсіп, көңілді алаңдатып тұрған басқа жағдай. Айталық, қазір тойдың түрі көп. Сол себепті, той өткізетіндер тойханаларға бірнеше ай бұрын тапсырыс беріп қояды. Әлгі ел аузында жүрген өлең шумағында айтылғандай, шілдехана, бесіктой, тұсаукесер, сүндеттой, бәрі де қазір тойханаларда өтетін болған. Тереңірек ойлансақ, сәбилердің, балдырғандардың тойы даңғаза, у-шудан аулақ, шаңырақта өткені дұрыс болар еді деген ой көкейде тұрады.
Енді айтпағымыз, осы тойлардың бәрі асабасыз өтпейді. Бүгінде олардың төменгі бағасы – 400-500 мың теңге көлемінде болса, әрі қарай 4-5 млн-нан асып кетеді. (Тойхананы жалдау құны өз алдына.) Асабалардың ішінде атағы аспандап, әжептәуір жұлдызға айналып кеткендері бар. Оны қызмет көрсету құнынан білуге болады. Жарайды, сондай қымбат бағаға халық шақырып отырса, демек қызметі соған лайық болар дейсің. Иә, той тізгінін ұстаған асаба ән-жыр, әзіл-қалжыңмен әспеттей тұрып, той иесінің мерейін өсіріп, жан-жақтан жиылған көпшіліктің де көңілін таба білуі керек. Десек те даңғаза, дарақылықтан аулақ болса дейміз. Тойдың жүргізілу тәртібін той егесімен алдын ала келісіп, алыс-жақын ағайынның басын қосқан жиынды арзан шоуға айналдырмауы керек.
Тағы бір мәселе бар, «авторлық құқық» деген, талай жерде айтылып жүрсе де нақты жауабы жоқ. Мысалы, тойларда өлең оқылып, ән орындалады. Ал оның авторлары бұдан бейхабар. Асаба тек орындаушының қызметімен ғана есептеседі. Ал тәртібінде авторларға шығармасының әрбір орындалғаны үшін ақы төленуі тиіс. Бұған байланысты «Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы» ҚР заңы бар екені ешкімді ойландырмайтын сияқты.
Әлеуметтік желі бетінен кейбір тойлардағы әдепсіз әзілдер, оспадарсыз ойындарды көріп жағамызды ұстайтынымыз жасырын емес. Тіпті кейде тым асыра сілтеп, адамдардың ар-намысына тиіп жатқан жағдайлар да көзге ұшырасады. Міне, осының бәрі тойды басқарған асабаның ой-өресінің деңгейін көрсетеді. Иә, «адам тойға демалу үшін барады ғой» деуіңіз мүмкін. Бірақ демалудың да мәдениеті бар.
Асабаның бәрін жаман деуден аулақпыз. Мәселен, жасандылықтан, жаттанды сөзден аулақ, көкірек көзі ашық, ескі де есті сөздерді жаңғыртып, қазақтың қара домбырасымен жыр-термелер орындап, жұртты аузына қаратып жүрген жігіттердің қызметі қашан да лайықты бағасын алары сөзсіз. Осындай асабалардың бірі, орта жастағы азамат (есімін атамауды өтінді) шындығында, қазіргі тойлардың жеңіл-желпі шоуға айналып бара жатқанын айтты.
– Ойлап қарасаң, ол тойда үлкен де, кіші де бар. Соған қарамастан, кей асабалар беталды сөйлеп, бейәдеп ойындар ойнатып жатады. Мысалы, жасы үлкен адамды жастармен жарыстыру, сондай-ақ, бір үйдің отағасы мен екінші бір үйдің келіншегін қосарлап ойынға тарту, әсіресе, қыз балаларды көп алдында ұялтып-қызарту әдепке сай келмейді. Өйткені отбасы деген өзінше бір құрылым, оған құрметпен қарау керек.
Бұрын біздің жас күнімізде жаңа түскен келіннің беташары шаңырақта болатын. Жастар тойы деген бөлек өтуші еді. Өз басым сол дұрыс деп ойлаймын, – деді ол. Ал «Асабалар тапқан табысынан салық төлеуі керек пе?» деген сауалымызға: «Егер айына (күніне) миллиондап тауып жатса, әрине, төлеуі керек» дейді.
Бұл жердегі айтпағымыз, асаба өз міндетіне алған той туралы алдын ала ізденуі керек. Ол елдің (рудың) үлкені кім, жақсысы мен жайсаңы кім, елге еңбегі сіңген, жастардың алдында үлгі тұтар азаматтары бар ма, соның бәрін қаперіне алса, артық болмас еді. Сондай-ақ салт-дәстүр, әдет-ғұрпымызға сай іс-әрекеттерге көбірек мән берілсе, қателіктерден аулақ болар едік. Бір сөзбен айтқанда, асабаға да арнайы жауапкершілік міндеттелуі қажет, әйтпесе, әлгіндей келеңсіздіктер жалғаса береді. Мысалы, жуырда ғана бір тойда көпке танымал асаба орынсыз сөйлеп, опық жеп қалды. Тағы бір кісі той үстінде тілек айтқалы шығып, діни ұстанымда уағыз айтып, көптің құқығын шектемек болды. Әлеуметтік желі оқырмандары да бұл жайттарға бей-жай қарамай, сынға алды. Артынша құқық қорғау саласы жауапкершілікке тартты.
Осы орайда ардагер, қоғам қайраткері, «Ұрпақтан – ұрпаққа» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Сайлаубай Әбішев ағамыздың пікірін сұрағанымызда, шындығында, қазір той мәдениетінің төмендеп бара жатқанын жасырмады.
– Менің көз алдымда, бұдан жиырма жеті жыл бұрын, 1998 жылдың 30 желтоқсан күні облыс әкімшілігінде (қазіргі қалалық мәслихаттың үлкен залы) мәдениет қызметкерлерінің басын қосып, сол кездегі облыс әкімінің (Сапарбаев Бердібек Машбекұлының) бастамашылығымен мәдениет саласы қызметкерлерінің басын қосып, ой бөлісіп, ортақ пікірге келіп, белгілі бір тұжырым жасайтын облыстық форумға жиналғанбыз.
Бұл уақыт шындығында жаңа жыл қарсаңында, жаңа ғасыр баспалдағының көкжиегінде тұрған кезіміз еді. Біз осы қай деңгейдеміз, қоғамдық өмірдің тек жай ғана ағысымен сырғып барамыз ба, әлде, халқымыздың ғасырлар бойғы қанына сіңген ұлттық ерекшелігін сақтай отырып, ғаламдық өркениет көшіне ілесуге бет алдық па? Жалпы мәдениет ұғымы қалай еді, оны қазір қалай түсініп жүрміз? Міне, осындай мәселеге назар аударып, терең талқылай келе, қорытындысында мәдениет тек сахнада емес, күнделікті тіршілікте көрініс табуы керек екенін бағамдаған едік.
Мәселен, қазір де елімізде той өткізу мәдениетіне байланысты көңілді алаңдатарлық жайттар бар екенін жасыра алмаймыз. Облыстың бас газеті де бұл мәселені бекерден-бекер көтеріп отырмаса керек. Өйткені әлеуметтік желіде тойға қатысты әңгіме толастамай тұр. Бұл ретте той тізгінін ұстаған асаба немесе жүргізушінің жауапкершілігі маңызды. Сондықтан олардың жеңіл-желпі, мән-мағынасыз мәтінін, тәлім-тәрбиеге қайшы келетін қандай да бір әрекетін той алаңына бақылаусыз жіберуге болмайды. Мұны той өткізуші тарап әрдайым терең ойлануы тиіс. Себебі, өткізіліп жатқан мәдени шаралар секілді, той да тек қана қонақ қабылдаушы жақтың жеке шаруасы емес, халқымыздың әдеп-ғұрпы мен салт-дәстүрінің сабақтастығын жас ұрпақтың санасына сіңіруге ықпал еткені жөн. Өйткені бүгінде тойдағы түрлі келеңсіздіктер әлеуметтік желі арқылы әп-сәтте әлемге тарайды. Демек, той өткізуде бірыңғай талаптың болғаны қажет секілді. Көпшілік тарапынан да айтар ой көп, ұсыныс-тілектер де аз болмаса керек,– дейді ардагер ағамыз.
Тойхана егелерінің де пікірін тыңдап көрдік. Олардың айтуынша, еліміздің басқа өңірлерімен салыстырғанда, Қызылорда қаласында той өткізу құны біршама арзанға түседі екен. Ал той өткізушілердің сөзіне сүйенсек, отбасы қазынасынан шыққан қаражат тойға келушілер арқылы өзін-өзі өтесе, яғни, тойхананың құнын жапса, сол да көңілге медет. Қалай десек те, қазір тойдың бәсекесі бірте-бірте саябырлай бастаған сыңайлы. Өйткені жағдайы бар отбасылар болмаса, жалпы көпшіліктің қалтасы көтермейді. Атам қазақ айтқандай, «көрпеге қарай көсілетін заман». Оның үстіне, қазіргі жастар да аста-төк той жасауға аса құштар емес, есесіне, баспана үшін бастапқы қаражат салу немесе қажетті дүниелер алу, сондай-ақ, шетелдерге қыдыруды құп көреді. Бұл өте орынды шешім екенін айтуымыз керек. Тағы да әлеуметтік желіні алға тартайық, жуырда «екі жүз мың теңгенің айналасындағы қаржыға өтті» деген жастар тойы көптің назарын аударды. Демек қазіргі қоғам талабына сай той өткізудің форматы өзгеретіні даусыз.
Иә, тереңірек ойлансақ, той – халқымыздың дәстүрлі құндылығы. Көнеден келе жатқан ізгі жолы бар. Десек те, уақыт өзгерістерге әкеледі. Талап та, талғам да ауысуы заңдылық. Сондықтан бүгінгі заманға сай тойдың мәдениетін қалыптастыру қажеттігі туындап отырғаны рас. Мысалы, көршілес өзбек, қырғыз елдерінде той өткізудің арнайы ережесі қабылданды. Біздің елде де бұл мәселе қазір қоғамның қызу талқысында тұр. Әсіресе, асабалардың қызметіне наразылық көп.
Жоғарыда айтып өттік, асабалар қызметі арзан емес. Сондай-ақ олар айына бір емес, бірнеше той өткізеді. Осы тұрғыда көпшіліктің «асабалар да тапқан табысынан салық төлеуі керек» деген талабы қисынға келетін сияқты. Сонда жауапкершілік те өз-өзінен орнығар, бәлкім…
Ғазиза ӘБІЛДА,
«Сыр бойы»
